Не першы месяц у межах праекта–конкурсу «Бацькаўшчына светлая мая» самыя разгорнутыя каментарыі да дасланых твораў дае ў радыёэфіры член журы Мікола Мятліцкі, паэт і перакладчык, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь імя Янкі Купалы і Спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва. «Пагаварыць бы з ім пра рознае», — узнікла аднаго разу думка. Дамовіліся. Пагаварылі. Пра рознае.

 — Першы раз ваш верш надрукавалі ў пятнаццаць гадоў. А што было да таго, як усё пачыналася?

— А да таго вершы пісаў мой дзед Яўхім Анісімавіч Мятліцкі. Мне было ўсяго толькі восем гадоў, калі ён памёр, аднак неаднаразова ў дзяцінстве сваім чуў, як ён дэкламаваў вершы на вуліцы. Усе яны былі гумарыстычнага складу, пра наша вясковае, бабчынскае жыццё. Многія ў вёсцы ведалі іх на памяць, і калі дзеда не стала, мне яго творы цытавалі ўрыўкамі. Так я некаторыя яго вершы здолеў занатаваць для сябе. Дзед і ў Мінску быў на адной творчай нарадзе, і сустракаўся, як пасля мне стала вядома, нават з Якубам Коласам. Яўхім Анісімавіч скончыў чатыры класы царкоўна–прыходскай школы, працаваў у калгасе, але валодаў паэтычным дарам. Калі ён яшчэ жыў, вершаў ніякіх я не пісаў. Дзед памёр, калі я вучыўся ў другім класе, першы ж верш напісаўся ў мяне ў чацвёртым. Спачатку атрымлівалася больш перайманне дзедавага, чым сваё. А потым здарылася так, што дзядзька Павел прывёз мне агульны сшытак, карычневы, ён у мяне і сёння захоўваецца, і ў ім я напісаў некалькі вершаў. Канешне ж, пра каханне. Калі пачаў пісаць вершы рэгулярна, дык быў ужо закаханы па самыя вушы. І сшытак вельмі старанна хаваў — то ў сумцы, то ў парце. А тое, што хаваеш, ясная справа, абавязкова нейкім чынам трапіць на вочы. І вось прыходжу ў клас з перапынку і бачу: аднакласнікі голасна дэкламуюць мае вершы. Каму яны маглі аддаць мой карычневы сшытак, дык гэта настаўніцы Эміліі Мечыславаўне. Яна яго пагартала, упэўнілася, што вершы збольшага дзедаўскай тэматыкі, і вярнула. Але з гэтага часу настаўнікі пачалі глядзець на мяне больш сур’ёзна. У першую чаргу, сама Эмілія Мечыславаўна Купрэйчык, якая выкладала рускую мову і літаратуру. Не менш уважлівая была ў нас і настаўніца беларускай літаратуры Вікторыя Рыгораўна Кулакоўская. Пад іх супольным кантролем я і пачаў з той пары чытаць многа кніг. Эмілія Мечыславаўна склала мне такую шырокую праграму, што мяне проста ўсадзіла ў бібліятэку. Сябры гуляюць у футбол ці гойсаюць па лесе, а ў мяне — Янка Маўр, Міхась Лынькоў і іншае па спісе настаўніцы. І потым, калі ўжо задумаўся, куды паступаць, Эмілія Мечыславаўна пераканала, што трэба ісці не на журфак, куды сам хацеў, а на філалагічны, бо толькі ён дае сапраўднае веданне літаратуры і мовы. Гэта быў больш яе выбар, чым мой. У той час я актыўна друкаваўся, пасылаючы вершы ў рэдакцыі «Піянера Беларусі» і «Чырвонай змены», адкуль мне падрабязна адказвалі адпаведна Анатоль Сербантовіч і Сымон Блатун. Вельмі шкадую, што іх лісты падчас дэзактывацыі ў маёй роднай хаце ў Бабчыне літаральна растварыліся. Каб жа можна было гэта прадбачыць… Я сабраў іх у архіў і аднёс на гарышча. Хто ж мог ведаць, што будуць яны абліты растворам ад радыяцыі… Было іх больш за тры дзясяткі. Сёння яны служылі б узорам таго, як тады працавалі рэдактары з аўтарамі–пачаткоўцамі.

 — Вы назвалі тыя выданні, якія лічыліся «высокімі планкамі». А ці друкаваліся вы ў «раёнцы»?

— У «раёнку» мяне запрасілі прыехаць, калі з’явіўся там выпускнік Гомельскага ўніверсітэта паэт Мікола Хамянкоў. Гэта ён звярнуў увагу на мае вершы. Памятаю, вучыўся я тады ўжо ў восьмым класе, і тая самая Эмілія Мечыславаўна паведаміла, што ў школу званілі з рэдакцыі, сказала: «Ты заўтра на ўрокі не ідзі, паедзеш у Хойнікі». Рэдакцыя «раёнкі» размяшчалася недалёка ад кнігарні, дзе я досыць часта ўжо атаварваўся, бо бібліятэкі, школьная і калгасная, вельмі хутка былі мною вычарпаны. Мы ўсе былі па тым часе заядлыя чытачы. Гэта быў харошы занятак — чытанне. Канешне, не скажу, што ў школе прачытаў усяго Купалу, але прачытана было вельмі многа. І Кузьма Чорны, якога даўно палюбіў, і, канешне, Іван Мележ, якога нельга было абысці па–зямляцку. Нам было вельмі прыемна, што з нашага Хойніцкага раёна выйшаў такі пісьменнік. Памятаю, як захоплена чытаў яго апавяданні і аповесць «Гарачы жнівень». А ўжо калі «Мінскі напрамак» трапіў у рукі, стараўся не выпускаць. «Людзі на балоце» прачытаў па публікацыі ў «Полымі» — нумары часопіса стаялі асобнай сценкай на бібліятэчным стэлажы. Усё гэта адсочвала Эмілія Мечыславаўна. Яна, відаць, хацела зрабіць з мяне вундэркінда. І, у нейкай ступені, абавязала мяне быць школьным паэтам. Памятаю, як напісаў верш «Помнік». У нас у маі 1943 года былі расстраляныя сем’і партызан, а трохі раней была знішчана сям’я брата майго дзеда, Дзям’яна Мятліцкага. У партызанах быў і мой дзядзька Міша, а на франтоне нашай хаты было прыбіта ажно пяць зорак. Таму ніяк я не мог абысці гэту балесную для вёскі тэму. З гэтым вершам я выступаў паўсюль і на раённых злётах прадстаўляў нашу школу. Такая выпала мне пачэсная місія — быць школьным паэтам. А ў рэдакцыі раённай газеты «Ленінскі сцяг» так шчыра мяне ў той дзень сустрэлі, сфатаграфавалі і потым у друк далі паўстаронкі вершаў... Калі яны выйшлі, газету ў школе на стэндзе вывесілі. І хадзіў я з той нагоды з сорамам у душы, а не з гонарам.

 — Значыць, першая слава кранула вас натуральна…

— Паштальёнка, цётка Соня, звычайна прыносіла пошту на школьны двор і там раздавала, каб не хадзіць далёка па вёсцы. Уяўляеце, што было, калі я пачаў друкавацца? Прыходзіла, бывала, нават дзясяткі пісьмаў, і, уявіце сабе, я саромеўся перад аднакласнікамі. Лічыў, што паэтычная творчасць — гэта інтымная справа, а тут такая на мяне звалілася папулярнасць, што ў кожнага апынуўся навідавоку. Аднак стасункі з аднакласнікамі ў мяне былі добразычлівыя, яны маю «славу» ўспрымалі ўхвальна і мной ганарыліся. Гэтаму, канешне, і настаўнікі паспрыялі, ды і я, відаць было, любіў літаратуру па–сапраўднаму. Хоць у школьныя гады так склалася, што ніводнага жывога пісьменніка на свае вочы не ўбачыў. Нават калі прыязджаў у нашу школу зямляк Іван Паўлавіч Мележ, я гэта прапусціў: у той дзень кароў з бацькам пасвілі. Як жа я тады быў расчараваны! Але ніхто нават з настаўнікаў не ведаў, што Мележ зазірне ў школу, іначай мяне папярэдзілі б абавязкова. А было так: старшыня калгаса Анікант Дзмітрыевіч Мележ даводзіўся Івану Паўлавічу стрыечным братам, Іван Паўлавіч заехаў да яго ў той раз зусім неспадзявана, без папярэджання — вяртаўся з Глінішча. Вось так і не ўбачыў я ў школьныя гады свайго земляка — пісьменніка Мележа. Калі пазней аналізаваў, прыйшоў да высновы, што першы пісьменнік, якога я ўбачыў, — гэта я сам (смяецца). Хоць сам ніколі пісьменнікам быць не збіраўся. І калі паступаў на філфак, сур’ёзна пра гэта не думаў. Ведаў толькі, што філалогія — гэта любоў да літаратуры і мовы. Я яшчэ па–сапраўднаму, як на сённяшняе маё разуменне, у свае юнацкія гады не пісаў, захапляўся калегамі — Валодзем Маруком, Толем Шушко, якія ўжо друкаваліся ў «ЛіМе». У школе мяне навучылі не вершы пісаць, а менавіта працаваць, па–сапраўднаму працаваць са словам, і гэта багата разоў дапамагала мне потым. Калі я сустрэўся з сапраўднымі майстрамі слова, у першую чаргу з Анатолем Сцяпанавічам Вялюгіным, то быў вельмі ўражаны іх уменнем, а яны — тым, што і сам я мог бачыць слова і адчуваць яго смак. «Як табе гэта ўдаецца?» — пытаў Вялюгін. Па праўдзе кажучы, тады я яшчэ не ведаў як, але на сённяшні вопыт магу сказаць, што гэта атрымлівалася толькі таму, што мяне ў пятым класе схапілі «за шкірку» на вуліцы і пасадзілі ў бібліятэцы. Мы ўсе тады, паўтаруся, чыталі. Але гэта было чытанне якое? Так сабе, урывачна. А мяне навучылі чытаць сістэмна.

 — Ну, але калі б вы не мелі ў сабе ўжо тады нешта такое, ніхто б вас на вуліцы не злавіў і не стрымаць бы вас было ў бібліятэцы.

— Так, усаджвалі там не ўсіх. Натуральна, аднаго мяне. У нас быў магутны настаўніцкі калектыў, школа мела багатыя педагагічныя традыцыі. Да вайны гэта ўвогуле быў педтэхнікум. Пасля я даведаўся, што ў 1930–м, у сакавіку, у ім выступаў Янка Купала. Мне расказала пра гэта дачка адной з навучэнак, якая прысутнічала на той сустрэчы. Я нават верш пра гэта напісаў — такі дух там вітаў. «Курган» Купалы я ведаў на памяць увесь і ўвогуле многа вучыў на памяць. Кніжка са мной ідзе па жыцці заўсёды. Цяпер, калі часу хапае падумаць, мне здаецца, што, мабыць, лёсам было мне такое наканавана. Бо, бачыце, мая родная вёска Бабчын апынулася пасля Чарнобыля ў зоне адчужэння, і мне было наканавана лёсам напісаць яе паэтычную біяграфію. Можа, Бог і Неба да гэтага мяне рыхтавалі, мо гэта мая галоўная літаратурная місія, якую я пастараўся выканаць і выконваю...

Часы майго дзяцінства і юнацтва былі больш лірычныя, мы імкнуліся ў нейкія вышыні, куплялі першыя зборнікі паэтаў, сачылі за літаратурай. І з радыё ў нас складваліся творчыя стасункі. Мы пасылалі вершы ў праграму «Рамантыкі», дзе маладых, пачынаючых паэтаў кансультаваў Алег Антонавіч Лойка. Яму ў рукі трапілі і мае вершы, якія потым прагучалі ў эфіры. Так у мяне, спачатку завочна, склаліся выдатныя адносіны з маім любімым прафесарам, кіраўніком літаб’яднання «Узлёт», якое, калі прыехаў у Мінск, мне было таксама цікава наведваць. Пра «Узлёт» ужо добра ведаў, чытаў кнігі «ўзлётаўцаў» яшчэ ў старэйшых класах — і Яўгеніі Янішчыц, і Юркі Голуба, і Леаніда Дайнекі, і Рыгора Семашкевіча. А калі прыйшоў ва «Узлёт» сам, мне нават выпала стаць яго старастам. Так распачынаўся ўжо больш сур’ёзны літаратурны шлях.

 — А як пачыналася ў вас з «Маладосцю»?

— З першай рэдакцыі, у якую некалі асмеліўся прыйсці, а гэта была рэдакцыя газеты «Піянер Беларусі», дзе мяне добра ведалі, паступова дабраўся і да «Маладосці». У школьныя гады чытаў яе яшчэ «панчанкаўскую» і «асіпенкаўскую», мне падабаўся той тлусты шрыфт, якім набіраліся вершы. Аднаго разу ў дзясятым класе вычытаў у анонсе, што ў «Маладосці» будуць надрукаваныя мае вершы. А адпраўляў я іх тады толькі ў «Піянер Беларусі». Як жа было ўсхваляваўся! Але аказалася, што ў Барысаўскім раёне працуе настаўнік Мікалай Мятліцкі, і гэта яго вершы збіраліся друкаваць. Калі ж урэшце прыехаў у Мінск, то пачаў рабіць подступы да «Маладосці» з філфака — аддзелам паэзіі ў часопісе кіраваў Мікалай Якаўлевіч Аўрамчык, а галоўным рэдактарам быў Генадзь Мікалаевіч Бураўкін. У Мікалая Якаўлевіча мелася такая тактыка, якую ён называў «напрацаваць падборку». Ты прыносіш яму вершаў пяць, а ён з іх выбера два і скажа: «Ну вось, з гэтымі мы папрацуем, а астатнія яшчэ слабаватыя». Пару месяцаў ты над вершамі працуеш, пасля зноў нясеш у рэдакцыю. І так працягваецца, пакуль не набярэцца вершаў пяць–шэсць. Тады ён скажа: «Ну, цяпер гэтыя вершы пакладзём на стол Генадзю Мікалаевічу, але я не даю гарантыі, што ён іх ухваліць». Бураўкін прачытае — і таксама яшчэ нешта здыме. Так я толькі ў 1974 годзе напрацаваў сваю першую падборку ў «Маладосці».

Пасля першага курса я трапіў у акадэмічны адпачынак і паўгода працаваў у раённай газеце ў сваіх Хойніках. Тады адкрыў для сябе Глінішча і палюбіў на пажыццёва родную Мележаву вёску і яе жыхароў. І Прыпяць тады больш зведаў, таму што ад нашай вёскі яна цякла ў сарака кіламетрах і ў маленстве бачыў яе толькі аднойчы. Памятаю, як ездзілі мы на сустрэчу з легендарным Сідарам Арцёмавічам Каўпаком, калі ён у 1968 годзе праязджаў тыя мясціны, дзе выходзіў з «мокрага мяшка». Быццам наўмысна тады лёс дарыў мне шчасце сустрэч з радзімай яшчэ дачарнобыльскай, да трагедыі, і тое святло ў душы я ўсе наступныя дзесяцігоддзі бярог. Прыехаў у Мінск пасля «акадэмкі» з вялікім творчым багажом — у той год напісаў вельмі многа. І гэтае напісанае было ўжо значна больш сталым, сур’ёзным. Алег Антонавіч Лойка паглядзеў на многае з прывезенага і сказаў: «Будзеш маім памочнікам, будзеш кіраваць “Узлётам” як стараста». Нас сабралася тады такая кагорта: Алесь Пісьмянкоў, Уладзімір Марук, Яўгенія Мальчэўская, Алесь Емяльянаў, Віктар Стрыжак (светлая ім памяць і даўгалецце зарана абарванаму слову!), а таксама тыя, хто з поспехам і сёння працуе ў літаратуры — Вольга Русілка, Уладзімір Мазго, Кастусь Цыбульскі, Уладзімір Ягоўдзік, Кастусь Жук, Алесь Пісарык, Яўген Гарадніцкі, Тамара Купрэвіч (цяпер Кручэнка)… Усяго ці не дваццаць чалавек. І выдалі мы ў 1977–м, у мой выпускны год, адзін з чарговых калектыўных зборнікаў. Назвалі яго «Вёсны і вусны». Праўда, нам назву распалавінілі: спачатку выдалі «Вёсны», потым «Вусны». А да 30–годдзя Перамогі быў абвешчаны, памятаю, конкурс, і мне выпала заняць у ім першае месца. Напісаў тады невялічкую паэму «Бабчын» — пра долю сваёй вёскі, ніяк не думаючы, што потым напішу яшчэ і «Бабчын. Кніга жыцця».

Філфак — гэта вялікая літаратурная школа, і калі хочаш сур’ёзна з літаратурай пазнаёміцца і мову сваю добра ведаць, то гэта адзіна верны кірунак. Недарэмна яго называюць кузняй беларускай літаратуры: у гады майго юнацтва кадры літаратурныя каваліся там па–сапраўднаму. Адразу далучаліся мы да самых сур’ёзных літаратурных клопатаў. Хто толькі ні перабыў у нас на сустрэчах. А выкладчыкі якія! Ніл Гілевіч, Алег Лойка, Іван Навуменка, Алесь Адамовіч, Аляксандр Станюта, Ірына Шаблоўская, Міхась Ларчанка. Міхась Рыгоравіч ці не кожную лекцыю пачынаў з верша. А Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў... Пасля акадэмічнага я прыйшоў на другі курс — і мне так хацелася слухаць яго лекцыі. Ён мяне запрыкмеціў таксама: «Быццам не наш».

 — Пра лекцыі Дзмітрыя Бугаёва ходзяць легенды. Што гэта было?

— Проста яго лекцыі гучалі вельмі смела для часу, у якім багата было афіцыёзу. Ён так жыва распавядаў пра пісьменнікаў, як мала хто мог увогуле пра пісьменніка гаварыць — як проста пра чалавека. Ён умеў сваім расповедам захапіць.

Выразнаму мастацкаму чытанню вучыла нас Маргарыта Барысаўна Яфімава. Я і сёння ёй вельмі за гэта ўдзячны, таму што навучыцца чытаць свае вершы — гэта палова справы: калі ты чалавек публічны, калі ты выступаеш з вершамі, табе без гэтага ўмення не абысціся. А я ж бачыў многіх нашых паэтаў на выступленнях — як мямляць яны сабе ў нос, і некаторых маладых палымянскіх аўтараў потым навучыў выразна чытаць свае вершы, пабыўшы на розных нашых агульных літаратурных мерапрыемствах. Слова павінна ляцець. Калі яно яшчэ і сэрцам выдыхнута, то крылы займее хутка.

Мне было прыемна вывучаць і замежную літаратуру, яе нам выкладала Валянціна Міхайлаўна Цімафеева. Настолькі выкладчыца была строгая, што мала хто з хлопцаў ёй з першага разу здаваў, а некаторыя нават і не здалі нялёгкі экзамен і вымушаны былі пакінуць з–за гэтага ўніверсітэт. Мо і занадта ўжо патрабавальна, але яна па–сапраўднаму хацела, каб сучасную замежную літаратуру мы, філолагі, ведалі. Памятаю, я ёй адказваў гадзіну і сорак мінут — столькі мы з ёй удваіх прагаварылі. Сядзелі і гаварылі, як кажуць, узгаднялі пазіцыі, не заўважалі часу. Бедная мая група ўжо «ляжала» пад дзвярыма аўдыторыі. І Валянціна Міхайлаўна ў канцы размовы сказала: «Мы будем жалеть, что время вашего прекрасного ответа окончилось». Паставіла мне з задавальненнем «выдатна».

 — А што вас асабліва захапляла з замежнага?

— Праз гэты прадмет я паглядзеў на літаратуру як на сусветны працэс. Мне спадабалася разбірацца не толькі ў пісьменніцкай творчасці, але і ў тым, да якіх школ і плыняў пісьменнікі адносяцца і як гэтыя плыні ўзнікаюць. Гэта свайго роду табліца Мендзялеева для літаратурнай навукі. І гэта мне потым вельмі спатрэбілася ў рэдактарскай працы, а яшчэ больш — у перакладчыцкай. Пасля філалагічнага факультэта для мяне нічога новага ў літаратуры ўжо не было. Канешне, мы не маглі тады ўсё прачытаць і абняць неабдымнае, але самае значнае мы прачыталі. Я быў зачараваны французскай літаратурай, мне падабалася і грунтоўнасць нямецкай, і італьянская не прайшла па–за ўвагай, і літаратуры славянскіх народаў, а таксама і англійская, і амерыканская. Потым і да літаратур Усходу падступаўся з большай філалагічнай смеласцю.

 — А калі вы самі пачалі перакладаць?

— Яшчэ ў студэнцтве. Нас вучылі гэтаму ва «Узлёце». Мы бралі нешта агульнавядомае з рускай мовы — і працавалі. Памятаю, я перакладаў вершы Цютчава. Што дае паэту работа над паэтычным перакладам? Паэт перакладае паэта толькі тады, калі чужыя вершы кладуцца яму на душу. Тады ён намагаецца іх спасцігнуць глыбінна. Я рэдка перакладаў творы паэтаў, якіх душой не прымаю, такія пераклады лічу няўдалымі. А калі паэт цябе захапляе, ты бачыш, што ён значыць у сваёй літаратуры. Можна палюбіць аднаго паэта, а праз яго — усю краіну, цэлы народ. Паэт тады як візітоўка. Папрацаваўшы над перакладамі вершаў Ай Ціна, магу сказаць, што для таго, каб зразумець Кітай, дастаткова вершаў гэтага паэта ХХ стагоддзя: у яго творчасці ёсць усё, што было ў Кітаі за гэты час. Пры гэтым я не люблю, калі паэта вядуць, перакладаючы, за сабою. Ён павінен дастойна ўвайсці ў моўнае асяроддзе тваёй краіны, у тваю літаратуру праз тваю стыхію паэта, але не ў тваёй стылістыцы. Сэнс у тым, каб даць яму адбыцца самім сабой. Паэт гэта больш адчувае, чым перакладчык, нават інтуітыўна. Я сустракаўся з выпадкамі, калі перакладчык ведае мову арыгінала, але перакладзеныя ім творы не гучаць. А не гучаць яны па той простай прычыне, што перакладчык не даў ім той гамы пачуццяў, якою валодаў паэт. Вялікае шчасце для мяне як перакладчыка, што ўсе паэты, сапраўдныя паэты нашай планеты Зямля, пішуць на адной мове — на мове сэрца. Гэта вельмі істотна — пачуць паэта, у якім бы часе ён ні жыў, пакінуўшы яго тым, кім ён ёсць, а не перакрыўлена. Перакладаючы вершы казахскага паэта Абая, я сутыкнуўся з тым, наколькі раней, у савецкі час, творы спрошчваліся пры перакладах, як здымаліся, апускаліся, не прымаліся да ўвагі і залішняе самабічаванне, і залішняе маралізатарства. Многае падавалася іншымі фарбамі. Я здолеў перакласці іначай — і паэт загучаў больш выразна. І сам потым здзівіўся яго экспрэсіі. Верш, напісаны стагоддзе таму, чытаеш, нібыта ўзяты са стала рукапіс сучасніка. Вось такія цуды можа тварыць паэзія, даходзячы да чытача праз розныя часы. Яе ва ўсе эпохі стваралі самыя сумленныя, самыя адукаваныя людзі, таму яна стала вышэйшай нормай маралі жыцця. Можна было шмат у чым схлусіць, але ў слове — ніколі. У перыпетыях сваіх лёсаў паэты многае страчвалі, але знаходзілі галоўнае — словы. Яны глыбока рэалістычныя. Ты чытаеш паэзію іншага часу — і ўваходзіш у той час, бачыш яго прадметна. Канешне, ты ўзбагачаеш гэтым і сваю творчасць. Яшчэ ў час рэдактарства Максіма Танка ў часопісе «Полымя» склалася выдатная традыцыя шырока друкаваць паэтаў свету. І вельмі добра, што гэта працягваецца, што не забыта, што пераклады і сёння з’яўляюцца істотнай часткай нашай літаратурнай дзейнасці.

Мяне радуе імкненне нашай моладзі асвойваць розныя мовы, але асвойванне імі замежных прыёмаў — бянтэжыць. Мала што можна з замежнага «перасадзіць». Калі беларус пачынае пісаць японскія хайку ці хоку, ніякага вялікага ўнёску ён у японскую паэзію не зробіць, гэта зразумела. Ён толькі праз сваё можа быць цікавы свету. Калі мы страцім сваю літаратурную традыцыю, калі прынізім яе, калі не дададзім ёй увагі, то, паверце, іншымі фармальнымі пошукамі мы яе не ўзбагацім. У нас усе літаратурныя формы ўжо адстаяліся. Прасцей было Максіму Багдановічу прыручаць санет і трыялет. А цяпер, якой бы экзотыкай мы ні спрабавалі пісаць, мо яно будзе і ўдала, але гэта не стане адметнай нацыянальнай рысай нашай літаратуры. Калі ўявіць над планетай літаратурнае неба, можна ўбачыць, якое яно высокае. Але калі над Беларуссю яно паніжэе, то і ўвесь свет шмат чаго згубіць. Мы цікавыя яму перш за ўсё сваім, я ў гэтым пераканаўся, вандруючы шмат дзе за межамі, бачачы, як ставяцца да нашага народа — з вялікай пашанай. У такім выпадку хочацца і сваё бараніць, і сваё прымнажаць, а прымнажаць — не толькі сваім. І чым займацца ўвесь час сваёй творчасцю, падаючы яе ў сумнеўнай форме, лепш дабротна перакласці чужую. Вазьміце пераклад «Яўгенія Анегіна», зроблены Аркадзем Куляшовым. Наколькі гэта дасканала зроблена, наколькі набліжана да арыгінала, але калі б я гэты пераклад не прачытаў, дык «Яўгенія Анегіна» ў такім духоўным аб’ёме не ўспрыняў, бо няхай я і ведаю рускую мову, але так адчуць гэты твор я магу толькі на сваёй мове, і такое шчасце ўспрыняцця мне падарыў наш класік Аркадзь Куляшоў. Гэтыя «масты дружбы», як мы іх называем, — такія, скажам чэсна, умоўнасці, а сэрца, і душа, і дыханне паэта, і тое, што ён значыць у сваім часе і хто ён для свайго народа, — вось што істотнае. Лёсы многіх паэтаў свету трагічна падобныя: усе змагаліся, як кажуць, з цемраю за святло, усе гарэлі гэтымі прамянямі, усе жадалі звышчалавечнасці, высокага гуманізму. На жаль, свет развіваецца не па законах паэзіі. Паэты часта становяцца ахвярамі. Але іх памятаюць. Яны асвятляюць тую прастору, якая была ім адведзена ў часе, і праз стагоддзі. Мо я і высакавата ўзяў, гаворачы гэтыя словы, але гэта словы праўдзівыя. Мне прыемна, што нам, беларусам, ёсць у чым сябе паказаць. Прачытаўшы многа паэзіі розных народаў, я магу адказна сцвярджаць, што і сучасная наша паэзія, і паэзія ХХ стагоддзя, класічная, у параўнанні з многімі выйгрышная. А колькі ў ёй памятнага, трагічнага, аплачанага ГУЛАГам, вайной… Самае сумленнае слова — слова літаратурнае.

 — Адвяла я вас ад «Маладосці». Значыцца, надрукаваўся там Мікалай Мятліцкі з Барысаўшчыны…

— Так. І таму я вывеў на першым аркушы сваіх вершаў псеўданім, які ведаю цяпер адзін я, а раней яго ведалі двое. Светлай памяці Мікалай Якаўлевіч Аўрамчык зірнуў на мой псеўданім, падняў на мяне вочы і кажа: «Той Мікалай Мятліцкі — пажылы чалавек. Ну колькі ён там напіша? Дзве–тры падборкі. А ты ж малады. Нашто табе неяк інакш называцца?» Пазней я згадаў яму гэты факт. І які ж быў шчаслівы, даведаўшыся, што ён мой той псеўданім не памятае. Ён папрасіў: «Нагадай мне». Кажу: «Ну, калі вы, Мікалай Якаўлевіч, не памятаеце, то няхай і гісторыя не ўспомніць. Я ўдзячны вам, што вы мяне пакінулі Міколам Мятліцкім».

Значыцца, першы раз я надрукаваўся ў «Маладосці» ў 1974–м. Тады ўжо асмеліўся падступацца да «Полымя». Мы, маладыя, хадзілі па рэдакцыях баязліва, а не так, як цяперашнія, касякамі. Мы, каб прыйсці да Аўрамчыка, ды нават і ў «ЛіМ», павінны былі доўга адважвацца, потым стаяць у парозе, потым нясмела нешта сваё паказаць. Калі прачытаюць і нешта знойдуць, то пахваляць, і тады радасна. А калі не… Часцей за ўсё чакала вялікая праца. Сёння маладыя правак не робяць, заўвагі прымаць не хочуць. А трэба ж і сёння, як нам тады, вучыцца ім працаваць са словам. У гэтай справе вопытны рэдактар можа вельмі дапамагчы. Зімой 1976 года ў № 1 часопіса «Полымя» былі надрукаваны чатыры мае вершы. Для мяне гэта была перамога. Але колькі Анатоль Вялюгін працаваў са мной! Я яму нечым спадабаўся, канешне. Ён звярнуў на мяне непамерна вялікую па тым часе ўвагу, і я лічу, што авансам. Было, помню, вершаў пяць–шэсць, пра якія ён сказаў: «Вось гэтыя ты дапрацуй!». Было гэта ў Каралішчавічах, куды якраз тады давала пуцёўкі камісія па рабоце з маладымі Саюза пісьменнікаў. Мяне вызвалілі на два тыдні на факультэце ад заняткаў, каб можна было павучыцца ў «Каралішчавічах» у сапраўдных майстроў слова. Там праходзілі штогод і творчыя семінары для маладых. Я працаваў над вершамі, удасканальваў іх, мне здавалася, што я нечага ўжо дасягнуў, а Вялюгін чытае і кажа: «Ну вось, цяпер зразумела, што ў гэтым вершы нічога няма» (смяецца). Праз нейкі час я тыя вершы падаставаў і перачытаў. Думаю: чым жа яны горшыя за іншыя? Ну, мо тэматычна некуды не дацягвалі. Але я іх нідзе і ніколі не пасмеў друкаваць. Для мяне яны засталіся матэрыялам таго вялюгінскага ўрока. У паэта павінен сядзець унутры свой рэдактар.

 — А калі гэты рэдактар павінен уключыцца? Амаль адразу ці ўжо з вопытам, праз час?

— З набыткам нейкім, калі множыш свой досвед на досвед многіх. Калі бачыш, як іншыя працавалі, тады ты смялееш і сам перад сабой.

 — Але многія паэты — толькі ў маладосці паэты, далей або ў прозу скіроўваюцца, або на рэдактарскую работу.

— Так, не многім удаецца доўга захоўваць паэтычную форму. Пасля васьмідзесяці, ужо пад свае дзевяноста, якія цудоўныя вершы пісаў Максім Лужанін! А з якой свежасцю ў сталыя гады пісаў Аркадзь Куляшоў! А Максім Танк? Ён наогул, лічу, не прачытаны. Мы маем вялікага паэта, а ўспрымаем яго як партыйна–афіцыйнага. Вазьміце Танка 1960–х, 1970–х, 1980–х з яго ўсімі зборнікамі. Прытым ён сябе потым колькі яшчэ ўдасканальваў! Прачытаўшы яго апошні збор твораў, я з асалодай яшчэ раз самому сабе пацвердзіў тое, што ведаў заўсёды, — яго паэтычную веліч, яго духоўны аб’ём, яго еўрапейскасць. Маючы аднаго такога паэта, мы маем цэлую эпоху, гаворачы толькі пра паэзію. Маючы такі кантакт з іншымі творцамі, бачачы, якія каштоўнасці нясе твая літаратура, ты, канешне, на сябе праектуеш многае: а што ты сам значыш, што ты зрабіў сур’ёзнага? Я думаю, кожны сапраўдны паэт ставіцца да творчасці так, інакш нельга: ты побач з іншымі. І мне вельмі не падабаецца, што некаторыя нашы аўтары доўгія гады, да сівых валасоў застаюцца на ўзроўні летуценных пачаткоўцаў. Прачытаеш падборку — і не ведаеш, што з ёй рэдактар можа зрабіць. Ды гэты аўтар мог бы горы перавярнуць за той час, на працягу якога ён піша, але чамусьці гэтага не адбываецца, мо па той прычыне, што сваю духоўную біяграфію многія з нас не ствараюць. Мы забываем галоўнае: у нас на ўсіх ёсць адна біяграфія нашага народа. Але чамусьці з гэтага глыбіннага калодзежа мы так мала чэрпаем. Мяне гэта заўсёды засмучае. Самавыяўленне — гэта яшчэ не літаратура. Памахаць маладымі эмоцыямі, пажангліраваць імі — гэта яшчэ не ўсё.

 — Наколькі патрэбна паэту прайсці праз пакуты, наколькі гэта ўзмацняе ў паэце паэта?

— У значнай ступені. Пажыццёва залівацца салаўём не будзеш. Ды і не будзеш на нашай зямлі ім залівацца, бо для гэтага прыйшлося б літаральна заплюшчыць вочы. На ўсё. Ну як я мог па–салаўінаму залівацца, калі дзед вадзіў мяне на свежыя магілы маіх расстраляных родзічаў? Я бачыў зямлю, у якую іх закопвалі. Я бачыў слёзы ў яго вачах, ён перажываў, колькі жыў, што не ўратаваў пляменніцу, хоць і вывеў яе за руку з хаты. Калі іх сям’ю прыйшлі браць немцы, ён быў там, і ў яго спыталі: «Як ваша прозвішча?» Ён знайшоўся, сказаў: «Кірчанка». Яго адвялі, і ён пяцігадовую Паліну ўзяў за руку, і вывеў, і мог павесці далей, але яна вырвалася і за сваімі пабегла. Так і яе з усімі расстралялі. Як на гэта можна заплюшчыць вочы? У нас на зямлі — не заплюшчыш. Мы жывём там, дзе суперажыванне ў крыві. Не маеш яго — і што ты істотнае скажаш? Ці вось што яшчэ мяне засмучае. Многія ў нас замежжа ведаюць больш, чым сваю краіну. Гаворыш з імі — і высвятляецца: не былі яны ні на Браслаўскіх азёрах, ні на Палессі, ні ў Полацку, ні ў Навагрудку, не бачылі ні Белавежскай пушчы, ні Брэсцкай крэпасці. Што ты пры такім духоўным узроўні можаш паэтычна сказаць? Калі сам сябе не будзеш насычаць сваёй гісторыяй і памяццю народа, то як творца ты, канешне, застанешся на ўзроўні пачаткоўца і кожны верш будзеш пісаць, як першы раз нейкую ноту ўзяўшы.

У маім лёсе агромністую трагічную ролю сыграў Чарнобыль, але калі б сёння мне хто сказаў: вось месца на вашым выгане, звязі туды ўсе да адной свае кнігі і спалі, і тады ўсё вернецца дачарнобыльскае, усё стане ранейшым, — я гэта зрабіў бы, нічога не шкадуючы, па адной простай прычыне: таму што ведаю, што напісаў бы не менш вартыя вершы без гэтай вось горкай тэмы. Нават пішучы «Бабчын», я не пісаў яго толькі фарбамі суму, мне хацелася ўвекавечыць тое жыццё ў ім, якое было. Мне хочацца, каб праз дзесяцігоддзі людзі бачылі, што мы згубілі. Я столькі атрымаў удзячных слоў за тое, што мною зроблена… Нядаўна з Харкава патэлефанаваў мой зямляк Аляксандр Аляксандравіч Дашук, я яго па Бабчыне не ведаў, і ён сказаў, што ўсе гэтыя гады мой «Бабчын» ляжыць у яго на стале — там, у Харкаве, — і што ён ратуецца маімі вершамі. Я гэта не пра сябе гавару, а пра маладых — пра тое, што трэба шукаць ім тое духоўнае, што выведзе іх на арбіту.

 — Ваша настаўніца Эмілія Мечыславаўна ці паспела застаць вашы поспехі?

— Не дажыла два месяцы да дзевяностагоддзя. Яна вучылася ў свой час у інстытуце з Іванам Пятровічам Шамякіным, была яго аднакурсніцай і вельмі яго паважала, таму я зрабіў ёй аднойчы такі падарунак — папрасіў Івана Пятровіча, каб ён падпісаў ёй кніжку з удзячнасцю. Яна бывала на маіх літаратурных вечарах. З Бабчына яна выехала ў Астрашыцкі гарадок яшчэ да Чарнобыля. Я паспеў заехаць да яе ў Чысць пад Маладзечна, ужо незадоўга да смерці, падарыць апошнія кнігі. Яна сачыла за маёй творчасцю, чытала вершы, мы часта перазвоньваліся. З вялікай удзячнасцю я да яе ўсё жыццё ставіўся, і яна гэта бачыла і вельмі ў душы ганарылася, а калегам сваім пісала: бачыце, маўляў, недарэмна мы так папрацавалі з Мятліцкім. Успамінала, як нялёгка было мяне, пяцікласніка, усадзіць за кнігу. Але ж не такім і доўгім было маё неразумнае дзіцячае супраціўленне. Хутка я так уцягнуўся ў літаратуру, што яна стала маім жыццём. На літаратуру ў мяне заўсёды хапала часу. І цяпер хапае.

 — А што вас яшчэ захапляе, хоць і менш, чым літаратура?

— Прырода наша. Страціўшы сваю малую радзіму пасля Чарнобыля, я думаў: а што ж засталося, чым я магу сябе ўратаваць? Я многа дзе быў, але, як кажуць, транзітам, а тут ужо грунтоўна пахадзіў па Браслаўшчыне і не толькі. Я палюбіў Полацк і стараюся бываць у ім часта. Сама атмасфера яго незвычайная: ты ідзеш па ім і чуеш Беларусь, ты душою чуеш Беларусь. Мяне Беларусь натхняе. Мы вельмі мудры народ, і я ўпэўнены, што такімі мы застанёмся. Гістарычных глупстваў не нарабілі і не наробім.

 Гутарыла Святлана Воцінава

фота сайта http://www.oo-spb.by/