Усё напісанае Янкам Брылём да найбліжэйшых родных з польскага войска поўніцца вялікай любоўю, клопатамі і спачуваннем. Дакументы ўжо выпраменьваюць тую энергію дабра, што знаёмая ўсім, хто ведаў пісьменніка ў яго сталым веку. Адчувальныя ў іх і пачаткі таленту мастака слова, які яшчэ не развіўся, які застаецца пакуль на пачатковай стадыі, але ўжо выяўляе пэўныя памкненні, нават сілы, фармулюе творчыя планы.

 У лістах легіянера роты цяжкіх кулямётаў Яна Брыля, дасланых з розных куткоў Другой Рэчы Паспалітай вясной і ўлетку 1939 года, найбольш уражвае яго прадчуванне набліжэння страшэннай пагрозы, якое паступова ўзмацняецца ў паэтычнай, чулай да прыгажосці жыцця душы. І прадчуванне гэтае становіцца тым больш відавочным, чым старанней яго імкнецца прыхаваць аўтар, пераконваючы адрасатаў — ды і сябе самога — у тым, што вайны не будзе, што да найгоршага не дойдзе. Вось як гучыць тая думка ў лісце да родных ад 16 красавіка: «Вы можете думать Бог знает что в то время, как я здесь поживаю себе, как “божий бычок”». Але недалёка ад гумарыстычнага выказвання прысутнічае заўвага «всё успокаивается» якая падказвае, што хвалявацца, відавочна, было ад чаго... У лісце ад 26 ліпеня аўтар ужо разгорнута пераконвае: «...спяшу Вам паведаміць, што я жыў і здароў і спакойны, чаго і Вам зычу. Баюся, што Вы зашмат чорна думаеце праз нашае тут жыццё ў той час, як тут усё — як найлепш і спакойна. Не верце ніякім слухам, ні сплетням, бо я тут усё ведаю як найлепш і ад душы гавару Вам, што да горшага як ёсць не дойдзе, а палепшаць можа куды хутчэй, чым пагоршаць. Быўшы ўдома я ніколі не паверыў бы, што салдаты гэткія спакойныя і вясёлыя, тагды як людзі гавораць розна і недарэчна»[1]. Аднак і зусім хаваць пачуцці ён усё ж не хоча, дасылаючы 15 жніўня з Гдыні такія радкі, ад якіх па скуры прабягае мароз: «Мы ад часу нашага прыезду стаімо вока ў вока з тым, каго называюць ворагам, як бы лічачы, колькі разоў хто маргне, і таму ведаем добра, вельмі добра, што да вайны не дойдзе, бо ў людзях ёсць яшчэ гэтулькі Бога, каб да гэтага не дапусціць, а кажучы прасцей, ёсць гэтулькі рашчоту і страху, што пачаць вайну ніхто не адважыцца, пакуль яшчэ можна трываць у спакоі».

Зразумела, спакой родных, і асабліва маці, быў для будучага пісьменніка прыярытэтным. Гэтым і тлумачыцца такое ўпартае жаданне пераканаць блізкіх у адсутнасці рэальнай небяспекі. Аднак і сам Янка Брыль нейкім дзіўным чынам адчуваў, што бура абміне яго. Ці не было гэта ва ўсіх выпадках тым незвычайным прадчуваннем уласнага лёсу, што так непасрэдна сфармулявана, зусім як прадказанне, у лісце ад 8 жніўня, у наіўным юнацкім вершы, дасланым на суд брату Міхаілу: «Я бачу цябе, дарагая краіна, / ўва мроях, на яве, ўва сне... // Не, ты не загінеш і я не загіну: / нялёгка зламаць і мяне!» Сапраўды, усё адбылося менавіта так, як напісана ў трэцім з прыведзеных радкоў. Але якое, можна сказаць, фантастычнае адчуванне ўласнай сілы выліта аўтарам у чацвёртым... Асабліва гэта ўражвае пасля прачытання напісанага раней у тым самым лісце па–польску, з–за патрабаванняў цэнзуры[2]: «Можа і праўда, што “только в бурях есть покой”, што ў пэўнай меры я адчуў на сабе, знаходзячыся перад абліччам пагрозы магчымай вайны, беручы ў гэтым чынны ўдзел, і ўсё ж я цалкам спакойны і давяраю Богу.

Што да мяне, гаворачы шчыра, я цяпер не ламлю галавы над планаваннем жыцця, бо цвёрдая рэчаіснасць навучыла мяне лічыць удары пульсу сусвету, цаніць кожны дзень жыцця і быць за яго ўдзячным Богу». Як відаць, эмацыйна, псіхалагічна Ян Брыль ужо быў падрыхтаваны...

Саступаючы ў наступных радках верша разуменню, што не ўсё будзе гладка, што будзе яшчэ вельмі і вельмі шмат пагроз здароўю і самому жыццю, ён, праўда, адзначае: «Калі не змарнею ў палёх ці ў мурох». Так, цяпер можна канстатаваць: была такая магчымасць і ў мурах нацысцкіх лагераў для ваеннапалонных, нямецкіх заводаў і турмаў для ўцекачоў, і ў палях і лясах Германіі і акупаваных ёю Польшчы, Беларусі. Але, перакрываючы сумненні, перамагае ў вершы аптымістычны настрой, зноў жа, выліваючыся ў прароцтва: «І стану... любіць, працаваць і смяяцца за трох!» Тут ужо і сцвярджэнне «нялёгка зламаць і мяне!» адыходзіць на другі план.

У лістах з польскага войска выкрышталізоўваецца і яшчэ нешта важнае, а менавіта ўсведамленне сябе як беларуса і носьбіта беларускай мовы. Трапіўшы ў асяроддзе варшавян, сілезцаў, рыбакоў з польскага ўзбярэжжа, а таксама ўкраінцаў і яўрэяў з паўднёвага ўсходу краіны, Янка Брыль мацней адчуў сваю беларускасць, у калейдаскопе моў і культур усвядоміў каштоўнасць сваёй нацыянальнай культуры, пачаў выяўляць пэўнае імкненне да матчынай мовы. Вось ліст ад 20 красавіка, напісаны яшчэ па–руску, але ўжо са зваротам «Дарагія родныя!» у пачатку. А наступны з захаваных лістоў да родных, ад 25 чэрвеня, ужо цалкам напісаны па–беларуску. І настолькі свабодна, што становіцца зразумела: ён, па ўсім відаць, не першы.

Лісты маладога Яна Брыля — узор патрыятызму, выяўленага ў самых неспрыяльных для гэтага абставінах. Сярод прадстаўнікоў мноства народаў, што насялялі тагачасную Польшчу, ён не страціў нацыянальнай ідэнтычнасці, а наадварот, упэўнена пачаў пісаць на роднай мове, ужо асэнсоўваючы яе як той сродак, што найперш і найбольш прыдасца яму на шляху пісьменніка. Занесены лёсам на польскае ўзбярэжжа ўлетку 1939 года, адстойваючы сваё права на «чырвоны крыж на рукаве», ён, тым не менш, як вайсковец прыйшоў на дапамогу краіне, на якую абрынуўся самы небяспечны вораг. У гэтым ворагу, відавочна, будучы пісьменнік адчуў пагрозу не толькі тагачаснай польскай дзяржаве, але і сем’ям родных і блізкіх, і ўсёй той шматнацыянальнай кампаніі таварышаў і сяброў, дзякуючы якім ён глыбей усвядоміў сваё месца ў свеце.

Усе дакументы публікуюцца ўпершыню, паводле аўтографаў, што захоўваюцца ў аддзеле рэдкіх кніг і рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі НАН Беларусі.

Валерый Назараў

  

№ 1. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

26 сакавіка 1939 г., Гдыня, Польшча

Гдыня, 26/ІІІ–39 г.

Дорогие родные, мама, Коля и Валя!

23–го выслал Вам первое письмо, извещая вкратце, как мы здесь устроились. Получили ли, напишите. И до сегодня никаких перемен нет, так же само нет ничего нового. Обходятся с нами пока хорошо, инструктора хорошие ребята, только капраль большой службист. Здесь стало уже тепло, скворцы, чайки прилетели, но снег немного лежит. Кормят нас очень хорошо, особенно нашу компанию. Она везде имеет преимущества. Хлеба всегда остается, а иногда даже суп, а то и порцию приходится выбрасывать в бочку. Чистота великая, умывальни в казармах и так устроены, как нигде в других полках. Баня, ноги чтовечера моются, руки разов пять на день, одежда чистая. Наешься, как бык, выведут в лес, на гору или в долину, солнце, лес шумит, море шумит, пароходы ревут или пыхкают, и побегаешь немного, для аппетита. Наука их совсем глупости, лёгкая, и если бы я хотел и выскакивал так, как некоторые, то легко мог бы быть первым в дружине. Но я не хочу. Ребята все, как жеребцы, и весёлые, добродушные, хорошие товарищи. Особенно я доволен Карпом Сашей («Капыцько»), живём с ним как братья. А Мишу только раз, сегодня, видел. Сну хватает, просто по уши, ещё никто не заспал на «побудке». Все эти «костки», застиланья кроватей, всё легко перенимается и помалу привыкаешь ко всему, и не так всё показывается дико, как в первые дни.

Вчера день и вечер были особенно радостны. Водили нас на море. Нужно его видеть, чтобы иметь понятие о его красоте. А вечером привалили чередой бедные дети из окрестных избушек и очень трогательно было видеть, как мы их кормили супом, кофем и давали им домой хлеба. Радостно было, что и в этой бессмысленной суете можно сделать хоть маленькое добро. Одновременно шлю письмо и Мише. Напишите мне, как там у Вас, как там с Улитиными, что я с ними не простился. И пришли, Коля, карточку.

А Вы, дорогая мамочка, не плачте о мне, мне здесь хорошо, а если я буду знать, что Вы спокойны и не плачете о мне, то мне будет легче думать про Вас и Вам там будет легче жить.

Передайте от меня привет Улитиным. Особенно Лиде. И Мише Якубовому. Скажите, что я ему напишу скоро. А то передайте ему мой адрес, пусть он напишет, он больше имеет времени. И пока прощайте. При первой способности опять напишу.

Сердечно целую всех вас, особенно Вас, дорогая мамочка, и прошу Вас быть спокойными.

Ваш — Ваня.

Коля, адрес только пиши точно, ато требуют.

 

№ 2. Да М. А. Брыля

26 сакавіка 1939 г., Гдыня, Польшча

Гдыня, 26/ІІІ–39 г.

Дорогой Миша! Одновременно с этим письмом шлю домой, маме, второе письмо; Амелии послал уж, ибо должен был извиниться перед ней, что видеться с нею, по причинам от меня не зависящим, я никак не мог. Я назначен в компанию «karab.[inów] masz.[ynowych]», первую дружину, первую «четвёрку». Это самое доборное братство и получает лучший харч. Инструктора славные ребята, старых солдат совсем нет, и поэтому пока не слишком допекают. С Мишей в одну комп. не удалось, но сплю и в шкафчике помещаюсь со слободским хлопцем, хорошим малым, сознательным. Ребята — молодцы, весело. Суеты много, но особенно весело на занятиях: окрестность очень красивая: горы, овраги, зеленый стройный лес, скворцы, белки, а море... чёрт его побери! Серое и тихое... Только у берега, усыпанного мелким камнем, ссорятся–толкутся суетливые волны и в сердцах плюют сквозь зубы и пену мелким камнем на задерживающий их песок, а вдали рыбацкие «кутры», тычки плавающих семей, показывающаяся морская свинья, дымящие пароходы на якорях и над всем этим лес на высоком берегу и мы, весёлые и здоровые все, как на подбор, как жеребцы. Кормят очень хорошо (рыба, порция, хлеба замного), одеты («пока») как обыкновенная пехота, но доборные. Казармы очень культурно устроены, умывальни и всё. Я пока спокоен и цел. На всё ненужное плюю, ребята любят меня, а ребята есть славные, уморительные комики. Вечером из окрестности сходятся бедные дети и мы их кормим и оделяем хлебом. И это очень отрадно, трогательно... Я доволен пока, что не отказывался, хотя и надоедает порой. «Дай толькі, Божа», терпенье рекрутство отбыть! Ты мне напиши из Кобрина ещё, пока пойдёшь домой, а в дому отдайся маме. Много и до слёз трогательно думаю про маму, и это понятно тебе. Пиши и ты ей почаще. Если ты пришлёшь мне что из твоих этюдов — буду очень рад и благодарен.

На занятиях всё понятно и легко и я воздерживаюсь, чтобы не быть образцовым солдатом... Стараюсь только «zaprezentować się» секретаришкой. Суета страшная, и только проснувшись час какой перед побудкой можно сосредо[то]читься в себе. И потому это письмо — только 1/100 того, что бы хотелось передать. На присягу может быть тебе удастся сюда приехать: очень больша скидка: ¼ в один конец, а назад бесплатно. Пока — целую. Напиши чем поскорее!..

Твой Ваня.

№ 3. Да М. А. Брыля[3]

9 красавіка 1939 г., Хэлм, Польшча

Chełm Lubelski, 9/ІV–39 r. Leg.[ionista] J.[an] B.[ryl] 7 pułk piechi leg.[ionów] komp. 6 k.[arabinów] m[aszynowych].

Drogi Michale! Obecnie znajduję się w Chełmu w 7–mym legionów, gdzie mamy przejść kurs rekrucki, a do Gdyni powrócić «pełnowartościowymi» żołnierzami. Podróż dwódniowa była dla mnie świetną wycieczką krajoznawczą. Urocze wzgórza Pomorza z uregulowanemi rzeczkami, jeziorami, potokami, sztucznemi lasami; piasczyste równiny okolic Grudziądza, pokryte nizkimi sosenkumi; spokojne i urocze okolice Łowicza, działki w łowickich strojach robiące nam «pa»; Warszawa, gdzieśmy stali około pięciu godz.; Lubelskie ziemie ze schludnemi bielonemi domkami pod słomianym dachem jak u nas; Lublin gdzieśmy nocowali i jedli obiad na łące nad rzeczułką; przyjemne ciepło wiosenne; i wreszcie sędziwy i... trochę smrodliwy Chełm na rowninie z długiemi ulicami o lichym bruku i żydami w jarmułkach... Koszary,— ogromne, stare ceglane gmachy,— jeszcze rosyjskie, i naskros smierdzą ustępami, szafek niema... więc nam, gdyńskim pieszczochom, to nie szczególnie do gustu. Place koszarowe ogromne, zielone i piękne. Koledzy — «konusy», ale spodziewam się od niektórych dobrych towarzyszy. Misza odjechał w części baonu do Zamościa (9 p.[ułk] p.[iechi]), a drudzy «ziomkowie» do Lublina. (Baon nasz przydzielono do 3-ch pułków.) W Gdyni wiosny jeszcze nie było, a w ciepłe dnie nawet musieliśmy trzepać ręce. Broń już tam nam wręczono. Ja dostałem pierwszy w komp. Pracowałem już tam coś–nie–coś jakby w kańcelarii parę razy. Chociaż Gdynia — piękno, ale mnie się tu lepiej podoba tak jak lepiej podoba mi się żółtko jajka od białka. Tam było mi jakoś «жутко». Już mam parę wartościowych przyjacioł, a reszta kolegów lubi mnie, jak mówią, «za dobre serce». Tak і słyszysz: «Jaś, Janek, Jaśiulek». Chłopy naszej drużyny (a wszystko jak słonie) bardzo koleżeńścy, «zgrani» i wesołe wszystko «jak cholera». Cynizm ужасен и мучителен, а иногда... уморительно комичен. Wyobraź sobie rybaków z Helu, ślązaków, warszawiaków i nas Białorusinów w jednej gromadzie, pełnych sił, życia i humoru.

Czasem (i często, Bogu dzięki!) przeżywam błogie chwile męczących rozmyśleń, wzruszająсych do głębi duszy... Jest tu świetna, bogata biblioteka, więc się odrazu zabiorę do czytania. Budzę się godzinę–1½ przed pobudką, a tu przez ogromne okno z trzeciego piętra nad zieloną rowniną wpierw pała zorza, a później wznosi się wiosenne słońce wśród chmurek i duszę napełnia radość życia... A wszystkie chamstwo (z góry i z dołu) spływa z duszy i nauka ich nie czepi się duszy...

Pisze mi Amelia, kochana i kochająca zawsze; Misza Jakubow, dobry, miły chłopak; Kola jedno przysłał i Misza nasz 2, z których...

 

№ 4. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

16 красавіка 1939 г., Хэлм, Польшча

Chełm, 16/ІV–39 r.

Дорогие родные!

Хотя нового ничего нет и писать нечего, но вижу все ребята пишут, позавидовал и я, да к тому есть маленькое сомнение — доходят ли все мои письма к Вам (и не только мои, а и некоторые ребята жалуются, что будто бы не доходят), а тут Вы можете думать Бог знает что в то время, как я здесь поживаю себе, как «божий бычок».

Я жив и здоров и всякому могу пожелать такого здоровья, особенно Вам, дорогая мама. Кормят очень хорошо и здесь особенно последнюю неделю, после того как мы из Гдыни (а нас здесь 140 человек) стали жаловаться на харчи.

О Мише пока ничего не знаю, ни о своём, ни о Улитином.

Скоро, вероятно к 3–му мая мы должны вернуться в Гдыню, так как всё успокаивается. Если мы будем присягать в Гдыне, то Миша приедет ко мне почти бесплатно. Здесь к нам относятся с уважением и начальство, и товарищи по службе. Живём мы особенно дружно. Я, Шульц из–под Варшавы (мы с ним так похожи сложением, что меня часто зовут Шульцем, а его Брылём) и Кубата, толстый слесар–механик, так живём вроде «спулки», всем делимся. Славные ребята и весёлые. Музыканты есть хорошие, весело.

Товарищи и здесь, как и в Гдыне, как–то любят меня все, потому что я и веселю их, и помогаю чем могу.

«Фрайтаришек» только замного здесь и надоедают как гизˊы летом, но это пустяки. Я никогда ещё не имел от них неприятностей ни в Гдыне, ни здесь. В Гдыне, когда мы уезжали, один наш инструктор просто плакал, а другой (не наш) подарил мне трепы.

Я как–то особенно умею сживаться с новым местом и здесь, в этих вонючих, хотя и красивых казармах, уже привык. Сну хватает, хоть отбавляй.

Приветствуйте от меня всех родных и знакомых.

Целую Вас всех

Ваня.

№ 5. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

20 красавіка 1939 г., Хэлм, Польшча

Хэлм, 20/ІV–39 г.

Дарагія родныя!

Письмо Ваше и посылку получил, очень рад и тому, и другому, и большое спасибо. Одновременно получил и от Миши письмо; у него всё в порядке. Если будете другой раз слать посылку, то не шлите такой большой, и поменьше хлеба, а побольше жиров. Ато тут у нас с этим беда: шеф сейчас же заставляет распечатать пачку и хлеб раздать дружине, а себе оставить столько лишь чтоб попробовать. Для товарищей, да ещё таких хороших, как у меня есть, — не жалко, но всё–таки как–то не совсем нравится это: кого люблю, я бы и сам дал, а так приходится раздавать по приказу. И вот, мама, от Ваших пирожков, над которыми Вы так, думаю, старались, мне осталось, кажется, только четыре. Впрочем здесь харчов вполне хватает, суп почти всегда выливаю, наевшись порции и каши, «камяку»; хлеб тоже отдаю: то бедным детям, то товарищам. Только всегда хорошо и нужно иметь что–нибудь на завтрак до одного черпака кавы. А вечером, через день дают простую «мартыновскую» кашу и никому не хочется её брать, и тогда особенно тянет или к сундучку, или в кооператив. Денег мне пока не нужно, имею ещё. Берегу их, но приходится выдавать на переписку много, да чтодня 15–20 грошей на булку, которые нам ежедневно приносят на занятия в лес (мы занимаемся в лесу на поляне) «добрые тетушки». Да и всякую мелочь нужно купить, как щётки, вешалки, нити, ваксу, свечи (коптить мушки при стрельбе), щётки для чистки ружей и пулеметов и пр., чего нам здесь не выдают почему–то, вероятно потому что думают нас вскоре отседа выжить, так как вероятно 10 мая мы уезжаем в Гдыню; куда почему–то всех нас тянет, как к родной матери. 2 мая будет присяга, и мы теперь то и дело толчём парадный шаг и ружейные приемы и на занятиях, и под оркестр, просто аж ноги болят в «тяглях». Если бы мы присягали в Гдыне, Миша приехал бы ко мне, а сюда нечего ехать, так как нечего здесь смотреть. Слава Богу, всё уже успокоилось...

 

№ 6. Да М. А. Брыля

23 красавіка 1939 г., Хэлм, Польшча

Chełm, 23V–39 r.

Drogi Michale!

Nie wiem, czy ty masz pełne pojęcie o czasie rekruckim. «Суета сует»... i to w pełnym sensie. Kiedy myśli — nie masz możności pisać; a piszesz — to nie masz możności myśleć. List twoj bardzo mnie ucieszył. Jednocześnie otrzymałem list od Koli z domu i potężną pakę — «wałówę». Był to radosny dzień w szarych dniach ćwiczeń. Kola pisze, że w domu jest porządek. Mamę podtrzymują na duchu nasze listy. A ja piszę często, 2 razy w tygodniu. Ty widocznie masz więcej czasu ode mnie, jeżeli możesz pisać głębiej: więcej uczucia i surowców, życia. Wybacz mi, może moja bezsensowność w pisaniu jest czasowa, rekrucka.

W dzień po twoim liscie otrzymałem list od... Lidy «Wilicinaj». Pisze trochę żartobliwie, ale szczerze i prosto: «Drogi wujku! Po pierwsze, mocno przepraszam was (?) za to żeśmy nie przyszli pożegnać się z wami. Ja wiem że wam, Wania, było «обидно и больно» но нам było jeszcze bardziej «обидно и больно», dlatego że wszycy postronni byli a myśmy nie byli. Ale wiecie, Wania, nigdyśmy nie myśleli, że tak prędko odjedziecie. Szliśmy do was — ja, mama, Aniuta — ale już byliście na goscińcu. Żal mi było. Cały dzień nie mogłam się uspokoić i płakałam, że tak wyszło... Ale to nic, kiedy Bóg da szczęśliwie doczekać, zobaczymy się na waszym urlopie. Tęsknimy po was, nie tylko my, krewni, ale nawet i my, dziewczęta, bo kiedyście byli z naszym Miszą, to było «гораздо» weselej. ...Mocnośmy się niepokoili po was podczas tej burzy, ale teraz ma się pewność, że wszystko się uspokoi...»

Rad, że sprostowała się ta przykra sprawa tego «nie pożegnania się» o której Tobie opowiadałem i to w tak miły sposób z «почином» ze strony sympatycznej Lidy,— odpisałem jej dziś ze wszystkiem natężeniem sił, na wykwitnym papierze, obszernie, prosto i uczuciowo.

2 maja będziemy mieli przysięgę (...) i wolno nam będzie wychodzić na miasto i brać książki z biblioteki, co mnie bardzo cieszy. Przejżałem już kotolog: Strug, Tołstoj, Czechow, Żeromski, etc... Na naszej swietlicy cudowne obrazy Grottgera, ktoremi się zachwycałem. Podobno ze 7—10 maja odjedziemy znowuż do Gdyni, ktora nas pociąga swoim urokiem, poszumem lasow na urwiskoch nad szumiącymi falami. Prowadzę w miarę możności zapiski etnograficzne i dziennik. Instruktor nas dobry miły chłop, poważa mnie i wogóle nie mam tu w wojsku przykrosci «po za kolejką». Chodziłem dziś znajomić się na izbie chorych z sanitariuszem Chochlem, babtystą, i ukraińskim poetą, ale nie zostałem go. Pracuję na pełną porę pisząć kolegom listy. Dziś naprzykład, opróc swych 2, pisał będę piąty. Postoram się wleźć na izbę chorych sanitariuszem. Zalączom filmowkę: spiew przed kuchią w oczekiwaniu obiadu. Podkreslony — moj najlepszy koliga, potęzny «добрак» Шульц, bardzo komiczny.

Całuję Wania.

 

№ 7. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

25 чэрвеня 1939 г., Хэлм, Польшча

Хоўм, 25/VІ–39 г.

Дарагія родныя!

Пісаў Вам, здаецца, толькі тыдзень таму, але, не дачакаўшыся Вашага адказу, ізноў пішу. Новага, можна сказаць, нічога няма, апроч дробных маіх перажыванняў. Першае: мне, на вялікі жаль, не ўдалося дастацца на санітара, бо з кампанняў кулямётаў нідзе нікога не бяруць, апроч школы «broni przeciwpancernej», «moździerzy», трубачоў, кухароў і халуёў. Я прызначаны да «moździerzy» і яшчэ перад манэўрамі маю перайсці ў другую кампанню. Гэта служба лёгкая, як кажуць, у параўнанні са службаю кулямётчыкаў, якую я цяпер нясу. На школу я не пайду, таму што я адказаўся, а па–другое, таму, што праваслаўных не бяруць. Наш паўкоўнік нáт хацеў мяне ўзяць, але паручнік буркнуў яму нешта і мне далі спакой. Я рад гэтаму і таму, што так лёгка мінула мяне школа, бо думаў, што адказ ад яе пацягне за сабою прыкрасці. Шкадую толькі, што на санітара не ўдалося, але пацяшаю сябе словамі майго друга тут, хахла Сені Нагорнага: «Як Бог не дапусціць, то воўк і з зубоў пусціць».

У Гдыню, як відаць, паедзем па манэўрах ажно, а мó й раней, пакуль што не чуваць.

Мы часта маем вымаршы. У мінулым тыдні было два, і па абодвых мне пашанціла на малако, адгавеўся пасля трох месяцаў посту. Лезеш, як кажуць, язык высалапіўшы (а гарачыня тут вялікая!), а дарваўшыся да малака і хлеба, якім нас з таварышам маім частаваў у адной хаце стары, прыгаворваючы «moje robaczki», а ў другой гаспадынька, — дык і прыпомніцца, як гэта Вы, мама, частавалі салдатаў на манэўрах і толькі тагды можаш упоўні ацаніць дабрату гэткага дзела. Другі наш вымарш быў вельмі вясёлы; мы хадзілі за 16 вёрст спатыкаць біскупа і там, у той вёсцы, мелі даўжэйшы прывал. Дзяўчаты нас кветкамі закідалі, а потым нас частавалі ў малачарні. Ваколіцы тут цудоўныя проста, ураджаі вельмі добрыя, ідзеш і радуецца сэрца «гаспадарскага дзіцяці». Камандзір наш паследнімі днямі вельмі намі давольны, бо добра мы адзначыліся на пераглядзе камандзіра дывізыі. З некаторымі хлопцамі я вельмі зжыўся, і, розна камбінуючы і ў казарме, і на кухні, жывецца нáт часам і вельмі весела. Наш інструктар — малады сыраварчык з паблізкае вёскі — дастаў капраля, але гэткі самы добры, асабліва са мною, і толькі абавязак службы мяшае нам быць на «ты». Кніжак шмат ёсць харошых, і час перападае чытаць, і таму час скарэй сходзіць.

Пісьмо гэтае пішу на вартоўні, бо сёння мы трымаем у паўку варту. Сеня Нагорный выехаў ужо з «łącznością» на палігон, і без яго мне здаецца тут пуста, хоць і снуе вакол салдатні шэрае процьма. Мы на палігон паедзем, мусі, аж 26/VІІ, а манэўраў, мусі, зусім не будзе. Бо грошы гэтыя, што на манэўры, хочуць абярнуць на лётніцтва. Я зусім здаровы і вырабіўся на спрытнага салдата, бо бяру другое месца ў бягу, а трэцяе месца ў скоках у даль, а гэта на 132 чалавек таксама крышку штука. Не было яшчэ каб абмуляўся ці адпарыў ногі, ці прыстаў; нáт падпаручнік наш, скупы на пахвалы, кажа, што «Bryl to chłop, jak dąb». Калі як, дык прышліце мне якое–колечы скарамінкі, бо ўжо ад кавы і «камысняку» (на снедання) пачынае ржавець у роце. Абеды даюць добрыя, вячэры таксама, толькі снедання вельмі благія, а кулямёт пацягаўшы есці ахвота. Грэх сказаць, што на яду кепска, але «пар касцей не ломіць». Масла не шліце ў гэткіх велькіх банках, а сама лепей ператапіць.

Пішыце, як жывецца, што новага. Паклон родным і знаёмым. Дзе цяпер «Паганчык»? Паклон яму. Як ураджай, як наогул у гаспадарцы. Нядаўна я пісаў Лідзе, пэўне чыталі. Ад Мішы не меў пісьма ўжо са два тыдні, ці ён быў дома, бо пісаў, што будзе?

Бывайце!

Ваня.

№ 8. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

29 чэрвеня 1939 г., Хэлм, Польшча

Хоўм, 29/VІ–39 г.

Дарагія родныя!

26/VІ паслаў вам пісьмо рана, а вечарам атрымаў вашае пісьмо і грошы. Прыехаць з Хоўма не змагу, бо заўтра едзем у Гдыню, ужо ўсё здалі. Прыеду з Гдыні. На аснове гэтага вазвання трудней дастаць «urlop», але я напішу сакратару суда, каб прыслаў мне вазванне цераз каманду (гдыньскага) баону і каб дапісаў, што маё «stawiennictwo obowiązkowe». Спадзяюся што дзён 5 а мó і з 7 дастану. Адным словам 8–9–10 можна, мама, расчыняць аладкі і чакаць мяне. Таварышы тут дый начальства вельмі шкадуюць, што мы едзем, а мы вельмі рады, што вызваляемся з гэтай бядоты і хамства. Міша нічога мне не пісаў пасля таго пісьма, аб якім я пісаў вам. 26/VІ у нас страшнае дзела было: адзін з таварышаў застрэліўся і цяпер ідуць дапросы, а начальства памякчэла значна. Адным словам, абы ўдалося прыехаць, то будзем расказваць, бо ёсць што.

Бывайце — Ваня.

 

№ 9. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

6 ліпеня 1939 г., Гдыня, Польшча

Гдыня, 6/VІІ–39 г.

Дарагія родныя!

На сам–перш паведамляю, што прыехаць на справу не магу, бо шэф мае кампанні напісаў у суд, каб справу нашую адлажылі, таму што ў нас не кончыўся яшчэ рэкруцкі курс, марское абучэнне. Вельмі шкада, што не змагу з Вамі пабачыцца, асабліва з Вамі, дарагая мамачка, бо ты пэўне думаеш аба мне яшчэ больш, чым я аб табе... Дык вось парадую цябе тым, што я адразу па прыездзе сюды выбраны санітарам. Цяпер я звольнены ад большае палавіны абучэння, а за паўтара месяца зусім не буду касацца да салдатчыны, бо мой шэф абяцаў мне паслаць мяне ў фэльдшэрскую школу да Торуня. А да таго нам тут шмат–шмат ляпей, як было ў Хоўме, тут і чысцей, і кормяць многа лепей, і абыходзяцца зусім не па–хамску, і не ганяюць гэтак, як там. Тут мы вучымся толькі да палудня, а па–палудні купаемся ў моры і гімнастыкуемся. Радасна было пабачыцца са сваімі хлопцамі, Мішаю, Карпам слабоцкім, Галэцкім Валодзяю і другімі. Наагул нас, беларусаў, тут паўбаталлёну. Нічога кепскага не думайце, бо нічога кепскага ня будзе, дасць Бог. Нам тут хіба найбольш трэ’ было б сумаваць ды баяцца, але мы, дзякаваць Богу, спакойныя і вясёлыя. Гэтага зычу й Вам. Сенакосы думаю ўжо пачаліся, дык памагай Бог Вам, а я завідую й шкадую, што адорваны ад працы.

Будзьце здаровы і шчаслівы.

Цалую вас усіх —

Ваня.

 

№ 10. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

26 ліпеня 1939 г., Гдыня, Польшча

Гдыня, 26/VІІ–39 г.

Дарагія родныя!

Ня дачакаўшыся адказу на маё пісьмо з дня 16/VІІ, спяшу Вас паведаміць, што я жыў і здароў і спакойны, чаго і Вам зычу. Баюся, што Вы зашмат чорна думаеце праз нашае тут жыццё ў той час, як тут усё — як найлепш і спакойна. Не верце ніякім слухам, ні сплетням, бо я тут усё ведаю як найлепш і ад душы гавару Вам, што да горшага як ёсць не дойдзе, а палепшаць можа куды хутчэй, чым пагоршаць. Быўшы ўдома я ніколі не паверыў бы, што салдаты гэткія спакойныя і вясёлыя, тагды як людзі гавораць розна і недарэчна.

Жывецца мне вельмі лягчэй, чымся ў Хоўме было, бо тут інакш абыходзяцца з людзьмі, бо курс рэкруцкі мы ўжо кончылі і абучэнне йдзе вельмі павольна, бо я ж санітар і палавіна цяжару службы звалілася з мяне. Чакаю толькі, як Бога, верасня і вырашэння майго лёсу: ці пайду на фэльдшэрскую школу, ці не, але веру дый шэф мой казаў мне, што пайду. Амэлія прыслала мне падручнік і я падвучваюся патрохі на гэтае. Выбачце, што патрывожыў Вас апошнім пісьмом, просячы тэлеграмы: будзьце спакойны, а як удасца пабачыцца, дык раскажу, чаму я прасіў.

Манэўраў тут няма, Богу дзякаваць. У верасні маюць нас перамундураваць, бо пакуль што мы ходзім як пяхота. З Мішаю, Валодзяю Галэцкім і многімі другімі хлопцамі праводжу шмат часу разам на вясёлых размовах. Наагул тут большая палова нашага баталлёну ўсё беларусы з Віленскага і Наваградскага ваяводстваў. Напішыце мне, як там ураджай на збожжа і як Вы спраўляецеся з работаю, як Вашае, мама, здароўе, як гадуецца Ліда, як маюцца родныя і суседзі. Міша наш нешта не піша мне пасля пісьма з дому. Напішы, Коля, дзе ён цяпер знаходзіцца, можа, ведаеш, і як ён там маецца.

Тут лета позняе і прахладнае, але для салдатаў гэта вельмі на руку, шмат лепш як у Любліншчыне, дзе было горача, як у пекле. У нядзелю абглядаў порт з чужымі параходамі, што вельмі цікава. Наагул тут кожная нядзеля то конскія ці матацыклёвыя міжнародныя «высцігі», то Кепура пяе, то ў моры пляхаемся. Пакуль што мы лічым, колькі праслужылі, а ўжо — як тут здаецца — вельмі шмат, а 8/ІХ мае звольнівацца стары год, дык будзем збірацца лічыць, колькі служыць асталося. Штовечара чакаю ад Вас пісьма і ніяк не магу дачакацца. Чаму нічога не пішаце? Няўжо ж ужо настолькі часу няма?

Ваш Ваня.

 

№ 11. Да М. А. Брыля

26 ліпеня 1939 г., Гдыня, Польшча

Gdynia, 26/VII–39

Drogi Michale!

Dzięki serdeczne za paczkę i forsa i bardzo Cię przepraszam za milczenie. Paczką podzieliłem się swoim zwyczajem z bliższymi kolegami, a forsa używam z wszelką ostrożnością i do domu o nich ani piszę, bo podejrzewam w tem robotę jedynie twoją i mamy. Bardzo Ci zazdroszczę urlopu, którego ja nie dostałem z przyczyn znanych Ci zapewne. Tak zazdroszczę, że poprosiłem wezwać mnie z domu telegramą umotywowaną (fikcyjną) chorobą mamy. Chciałem przez to sprawić mamie (no i sobie) przyjemność, chwilę szczęścia... Jest mi tu nawet dobrze, w każdym razie niezrównanie lepiej jak w chamskim Chełmie. W Chełmie cały czas pobytu żałowałem żem w kaemach, a tu cieszę się z tego, bo nie doświadczamy połowy tego, co biedne strzelcy. Nadomiar moje położenie sanitariusza (narazie biernego) ulżywa mi w służbie. Prosiłem swego szefa o wystawienie mnie na kandydata do szkoły sanitarnej i obiecał mi pomoc. Spodziewam się tego tym bardziej że strzelania mam złe. Narazie Amelia przysłała mi podręcznik anatomii i potrochu grzebię się w tkankach. Czytać narazie nie mam możności. W Chełmie natomiast czytałem b.[ardzo] dużo co mi ułatwiał mój b.[ardzo] sympatyczny, lubiący mnie kapral. Czytałem Prusa, Rejmonta i Maupassanta, b.[ardzo] śliczne rzeczy. Mam już sporo wartosciowych znajomości i wogóle poznaję ludzi i życie i swiet w szerokim zakresie. W niedzielę po raz pierwszy zwiedziłem porty (rybacki, węglowy, handlowy, pasażerski) i byłem zachwycony i pluskiem zielonych głębi i mewami, bawiącymi się falami i zapachiem rybiej łuski i zasmolonych powrozów na brudnych okrętach, co mi b.[ardzo] przypominało podróżnicze książki tak lubiane kiedyś. Tak, jest tu moc rzeczy godnych podziwu.

Misza przydzielony do konnego zwiadu. Przygnieciony losem stał się on b.[ardzo] sympatycznym i blizkim. Z nim spędzamy dużo czasu w święta. Będę ci b.[ardzo] wdzięczny jak opiszesz mi życie w domu nastawienie i stan Koli i wszystkich, a w tym — Mury i Niny, a przede wszystkiem mamy, o co cię szczególnie proszę. Jej poświęcam b.[ardzo] dużo myśli i snów i trochę... pióra. Niestety nie mogę tem podzielić się z Tobą. Bóg da, zobaczymy się może. Opisz mi o sobie dokładniej bo jakoś oddaliliśmy się ostatnio, a przecie jesteśmy potrzebni sobie, co bardzo-bardzo odczuwam nie otrzymując od Ciebie listów. Kąpiel w morzu chociaż i ograniczona należy do jedynych przyjemności, wprowadza wprost w zachwyt. Jeśli byś mógł przysłać mi jaką książkę to b.[ardzo] proszę, a szczególnie listu.

Myśli moje — szczególnie teraz — zawsze z wami, z Tobą, z naszem przeszłem szczęściem które, chcę i wierzę odrodzi się w przyszłości, ale ograniczony możliwością... muszę już kończyć.

Całuję Cię mocno — Wania.

 

№ 12. Да М. А. Брыля

8 жніўня 1939 г., Гдыня, Польшча

Gdynia, 8/VIІI–39 r.

Drogi Michale, bardzo ci dziękuję za dawno czekany list, a przede wszystkiem za twoją iście braterską szczerość, która sama tylko nie pozwolilaby mi osądzić cię, a już potępić cię — w żadnym wypadku...— O tem wszystkiem, po przemyśleniu powiem to: rozumię cię, ale jednocześnie mi cię b.[ardzo] żal za ciężar konsiekwiencyj, ktory — co b.[ardzo] możliwie — czeka cię w roznych formach. A więć: oburzenie mamy, zarówno jak i rodziców i krewnych Mury, a potem «крышка» wszystkim twym szerszym planom co do udoskonalienie twego talentu przez szkołę — jak ci proponowała Amelia — bo w każdym wypadku życie jest życie i żąda od nas praktyczności, realizmu, jakie stanowić ma praca z całym ogromem rzeczy «małych», co ludzi sztuki albo przysadza albo denerwuje. Na tem kończy się epopee twej bujniej młodości — niestety niewykorystanej dla dobra ludzi przez rozwijanie twego talenu technicznie — tak ze mi chwilowo przyszły na myśl słowa Bulby nad trupem Andrija: «Чем бы не молодец казак, да баба погубила!..» Z drugiej zaś strony b.[ardzo] dobrze rozumię i cenię i Murę i wasze wzajemne «zadłużenia» i wzajemną miłość która może znaleźć pełny wyraz szczęścia i pożytku dla bliżnich tylko w połączeniu się czego naturalnym początkiem jest to, co zwiesz «upadkiem». Potem — jeśli już mówiłem o malarskiej szkole — to pojście nań było–by jeśli nie niemożliwem to bardzo utrudnionem ze względu na twoje obowiązki względem mamy i samej Mury, a jeśli się weźmie pod uwagę poglądy na sztukę Lwa Nikołajewicza i jako wzór artystów wsi — Orłowa, to się jest zupełnie spokojnym i pewnym co do rozwoju twego talentu. Potem taka dziewczyna jak Mura i taki temperament jak twój — no i mój naturalnie — przy twoich 25–ciu latach każe wspomnieć o rozumnem postawieniu życia na swoim torze zawczasu, aby nie pszegrać lub nie «zagalopować się» tak jak Władimir. Żal mi cię jednak za wszystkie spodziewane «головомойки» jakie przyjdzie się znieść na głowie tak potrzebującej odpoczynku, jak twoja. Zresztą może ja za bardzo jestem czułym, ostrożnym co do sądu ludzi; zresztą może i prawda że «только в бурях есть покой» co w pewnej mierze ja doświadczono na sobie, znajdujący się w obliczu zgrozy możliwej wojny, pełniącego w tem czynny poniekąd udział, a mimo to jestem zupełnie spokojny i ufny w Bogu.

Co do mnie, to mówiąc szczerze ja teraz nie rozkładam się z planowaniem życia, bo twarda rzeczywistość nauczyła mię liczyć uderzenia pulsu wszechświata, cenić każdy dzień życia i być zań wdzięcznym Bogu. Szczęściem mojem są męczące sny o przeszłem życiu i szczęściu; listy, z których każdy «doprzędza» nić łącząca mnie z rodzonym światem; i ogrzewającą duszę poezja, zawarta i w ciepłym, słonym szumie zielonych spienionych fal, pieszczących nasze opalone, młode, silne ciała,— i w księżycowym połysku zroszonych liści nadmorskiej buczyny i świerków, i w charakterystycznych krzykach bażantów i kicaniu wiewiorek po świerkoch; i w szczecinie scierniska nad morzem, pokrytego rozczochranemi mendlami; i w ryku siren okrętowych i w gwizdkach i ciężkiem sapaniu pociągów tak dużo mówiących o świecie; i w ojczystej pieśni spiewanej z roskoszą; i w łzach staruszki matki jednego z kolegów płaczących nasze ślady, dzieci z duszą obarczoną posępnym bojowym rysztunkiem. — Ach, Misza, Misza ty mnie zrozumiesz, że nawet podobieństwo przeszłości nie oddałbym «na wagę złota»... Szczególnie mi żal mamy biednej dla której nic nie mogę dać oprócz naświetlania mego życia w jasne kolory. Zreszty nie przyjmuj tego wszystkiego za użalanie się, bo jak pisałem — jestem spokojny i ufny.

Zazdroszczę ci pobytu u Amelii. Jednak mnie dziwi i b.[ardzo] ciekawi to jej niezadowolenie z mej «lekkomyślności i nieprzebiegłości» i byłbym ci wdzięczny dla jaśniejszego określenia tego. Żyję jak mogę i gdybym widział swą lekkomyślność i nieprzebiegłość jak wy ją widzicie to bym ją usuwał ale nie widzę. B.[ardzo] się cieszę i wierzę, że zostawiliśmy po sobie dobre wspomnienie u ludzi, szczególnie takich, jak Pietia Kiergiet. Dzięki Bogu za to i daj nam Boże tego jak najwięcej. Kola pisał mi o pobycie u Daniły i Griszy naiwnie–smiesznie ująwszy to, że go pokąsały pszczoly a Lida nie poznała go i nazywała «Chlustem». Załączam dwie fotografii i wiersz. Rozumię twą radę i jeśli przekładom to tylko odruchowo, jak w wypadku z wierszem Konopnickiej. Tu śpiewam nieraz zachwycając się sobą szczególne pieśni ukraińskie ktorych moc i zachwycających wyniosłem ze szczęśliwej przyjaźni z ukraińcami w Chełmie, Nahornego, jednego z nich i ty napewno pokochałbyś i zaliczylbyś do galerii przyjacioł. Narazie — bywaj i pisz!

* * *

Купаюцца ў сонцы калматыя хмаркі,

варушыцца свежы лісток на бярозе,

і траўка, і кветкі, і птушкі, і дзеткі

шчасліва смяюцца да добрага Бозі...

*

Ах Божа, за што столькі суму і болю,

як горкі і згубны навукі іх яд,

як просіцца сэрца на вольную волю

з вязніцы без путаў і крат!

Старэнькай матулі заплаканы вочы...

гул працы, стогн долі ліхой...

смех — лепей дзяціны, звон песні дзявочай

сумуючай чую душой.

Я бачу цябе, дарагая краіна,

ўва мроях, на яве, ўва сне...

не, ты не загінеш і я не загіну:

нялёгка зламаць і мяне!

Вярнуся, вярнуся да вас, дарагія,—

калі не змарнею ў палёх ці ў мурох —

і стану, успомніўшы часы былыя,

любіць, працаваць і смяяцца за трох!

3/VI–39 г.

 

№ 13. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

15 жніўня 1939 г., Гдыня, Польшча

Гдыня, 15/VІІІ–39 г.

Дарагія родныя!

Я, Богу дзякаваць, жыў і зусім здароў, чаго і Вам жадаю.

Зменаў у маём жыцці няма, можна сказаць, ніякіх, апроч таго, што мяне хацелі ўзяць на падафіцэрскую школу, але я катэгарычна адказаўся. Капітан хацеў мяне падашукаць: на маю просьбу паслаць мяне на санітарны курс сказаў: добра, а пасля вычытаў мяне кандыдатам на школу «karabinowych». Я адказаўся і цяпер пакуль што баюся аказвацца–прасіцца на санітарны курс, бо ён на мяне злосны. Калі не ўдасца пайсці на санітарку, дык і то ў старой кампанні — бо 8/ІХ старшы год адыходзіць да хаты — будзе мне куды–куды лепш і спакайней, чым перш на школе дуцца, а пасля агрызацца з рэкрутамі і вучыць іх таго, чаго я сам душою рад быў бы не аглядаць. А да таго я ж і так санітарам у баявом складзе нашай кампанні і ў разе вайны маім аружжам былі бы не штых і вінтоўка, а насілкі і чырвоны крыж на рукаве, што адпавядае майму сэрцу і думкам, як Вы й самі ведаеце.

Але да гэтага ня дойдзе.

Мы ад часу нашага прыезду стаімо вока ў вока з тым, каго называюць ворагам, як бы лічачы, колькі разоў хто маргне, і таму ведаем добра, вельмі добра, што да вайны не дойдзе, бо ў людзях ёсць яшчэ гэтулькі Бога, каб да гэтага не дапусціць, а кажучы прасцей, ёсць гэтулькі рашчоту і страху, што пачаць вайну ніхто не адважыцца, пакуль яшчэ можна трываць у спакоі. Найгоршыя мамэнты былі 1/VІІІ і 4/VІІІ, а так наагул спакойна, зусім спакойна і я кожную ноч сплю, як суслік, у ложку. Кормяць нас і абыходзяцца — ізноў пахвалю — вельмі добра. Сёння буду ў горадзе і пастараемся зняцца, дык паглядзіце, як я тут паправіўся за гэтыя 1½ месяцы. Хацелася б, мае дарагія — каб Вы паверылі, як мы спакойна і пагодліва глядзімо на жыццё і маем велькую надзею на лепшае заўтра. З Мішаю бачуся нядзелямі і многа–многа гаворым пра цяперашняе і прошлае. Яго таксама хочуць узяць на школу, але не хоча, а хоча на вэтэрынарную, але яны не вельмі хочуць на гэтае пушчаць.

Моцна цалую вас усіх —

Ваня.

 

№ 14. Да М. А. Брыля

23 жніўня 1939 г., Гдыня, Польшча

Gdynia, 23/VIII–39 r.

Kochany Michale!

List Twoj dostałem. Omijając wszystko, co do niego — wszystkie moje wyrazy wdzięczności i radości — muszę Ci zakomunikować o nieszczęściu jakie mnie spotkało: otóż zostałem przymusowo wcielony do szkoły podoficerskiej gdzie znajduję się od 19/tego m. Stało się tak jak mi przepowiadałeś przy naszemu spotkaniu w marcu, jak jechałem do wojska: odrazu wzięli mię «na oko» i chociaż cały czas okazywałem swiadomie obojętność wogóle i co do tego, to nieraz mówiono mi o tem że na szkołę muszę pojść. Sądziłem że zdołam się odmowić i w Chełmie poszło mi z tem łatwo, albowiem tamtejsze — centralne — pułki cechuje niemiłość do «prawosławnych». Tu zaś w początkach b.[ieżącego] m. powołano mnie w gronie wielu wybrańców przez dowodztwo naszej kompanii i powiedziano że jestem wybrany na szkołę. Powiedziałem że zgadzam się jedynie na podof.[icera] sanitarną. «Dobrze, pojdziecie tam o ile będziecie zdolni» odpowiedział kapitan ale po wszystkich ich przeszedł pomrók śmiechu... «Jeszcze i na lekarza zdążycie wyjść...» Po chwili odczytali mię jako pierwszego kandydata na szkołę ckmiarzy. Oburzyłem się i zapytany czy chcę — kategorycznie się odmowiłem. W międzyczasie kpt bąknął, że na sanitariuszy daje się tylko łajzów i oferm..., ale — co wynika,— nie takich jak ja. W odpowiedzie na mą odmowę nie pytano mnie długo o przyczyny ale osztorcowano i ku wielkiej uciesze mej kazano odejść. Byłem b.[ardzo] rad i napisałem o tem do domu. (Koledzy szczególnie ze starego rocznika pochwalili mnie. Chociaż przez to wpadłem w niemiłość kpt i musiałem się pożegnać z mysłą o szkołe sanitarnej byłem kontent z otwartej odmowy i z tego że zostanę w starej kompanii.) A tu 18-go przy rozkazie wyczytują mnie i innych odmawiających się przypisanymi do kandydatów. Nie chciałem się przebierać w nowe szkolne ubranie, ale mnie osztorcowano i zmuszono. Jak wnioskujesz byłem b.[ardzo] oburzony i przygnębiony. Poszedłem nazajutrz do kpt ale go nie znalazłem, a inni zastępujący go nie mogli mi pomóc. I «тянут-потянут» — wciągnęli mnie i teraz piszę ci jako strz.[elec] służbowy komp. szkolnej. Ze mną tu jest Misza Wilicin, ktorego wciągnęli tak jak i mnie przymusowo. W przeciwieństwie do zeszłego roku kiedy odmówiło się ośmiu — teraz żadnemu się to nie udało. Widocznie w tonie czasu przełożeni są bezwzględni. Gdyby nie świadomość że «trudno» i że w każdym bądź razie zostaną sobą, chociaż i pod belkami — gdyby nie to że żywię nadzieję dostania się na kancelistę kompanii, co mi wroży kanc.[elista] obecny ze st.[arego] roczn.[ika] i gdyby nie świetne warunki zakwaterowania się — w roskosznych wprost pokoikach bogatego pensjonatu w lesie nad samym morzem we trojkę z wybranymi inteligentnymi i lubiącymi i ceniącymi mnie kolegami z których jeden został taksamo zmuszony do szkoły, w cacku pokoiku z lustrem nad umywalnią i wielkim oknem na las i morze i gdyby nie Misza to byłbym b.[ardzo] a b.[ardzo] przygnębiony. Teraz już nie można szczęśliwie usunąć się, a postarać się o wydalenie b.[ardzo] trudno, a powtora to znaczyłoby wpaść na oko kpt i nazawsze pożegnać się z urlopem i td... To, że byłem sanitariuszem polowym w bojowym podziale kompanii, nie mogło przeszkodzić temu co zaszło. Szkoła ma potrwać do 12/XII i chociaż i tu się zapowiada na to że nam nieraz w «dupie kawa się zagotóje» nie wiem czy to gorsze jest od miłego prawda balaganu w starej kompanii, ale gdzie «зарезывают» pogotowia, placówki i warty. Mnie to już potem, co przechodziłem w Chełmie, nie straszy żadne «dawanię w dupę», a jeno gnębią rozwiane nadzieje, przygniecione moje ludzkie «ja» i ciężar «pracy» instruktora ktora kiedyś zwalą mi na duszę, tęskniącą z wabnościu. Ale pocieszam się tem, że i tu i tam, gdzie mnie los postawi,— potrafie zachować się, zachować ludzkość. Nu, a ty co na to? — napisz. Tyle o mnie. Dodam, że ty sam rozumiesz, że w wojsku tylko «los» może postawić w takie warunki w jakie jesteś postawiony np. ty, a oto «postarać się» prawie, że niemożliwie.

Z twego listu to co piszesz o Ninie jest prawdą na tyle, że z «беспристрастного» punktu widzenia ona mi się lepiej podobała od Mury swą intelektualnością i energią czego u Mury niema. Jednak o planach co do niej milczę bo «nie czas na róże, gdy płoną lasy». To że mam na nią wpływ, b.[ardzo] mię cieszy i podnosi chociaż chcę w twem okresleniu tego widzieć pszesadę. Tak samo cieszy mię i podnosi moje duchowe oblicze tak barwnie przez cię naszkicowane. To grunt a to się przecie zachowa! Bardzo i szczególnie cieszy mię twa recenzja na wiersz, bo chyba rozumiesz, że ja widzę się zawsze nago i docenić się nie mogę dzięki naturalnej a zbawiennej skromności. Co do tego, to czuję sam jak nabieram materiału ktoren kiedyś trze będzie przetrawić i użyć. Przez to poniekąd nie żałuję krótkowzrocznie że to, co ze mną się stało, co miało by stać się nie dziś...

 

Каментарыі

№ 1. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

26 сакавіка 1939 г., Гдыня, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 245, арк. 2, 2 адв.).

Усе лісты адз. зах. 245 укладзены ў аркуш, на якім аўтар пазначыў чырвоным алоўкам: Пісьмы з войска ў Загор’е.

Ліст напісаны шэрым хімічным алоўкам.

У Гдыні (прадмесце Арлова), партовым горадзе на поўначы Паморскага ваяводства тагачаснай Польшчы (1918–1939), Я. Брыль знаходзіўся напрыканцы сакавіка і з ліпеня па верасень 1939 г.; пра вайсковы перыяд напісаны ўспаміны «Гдыня — Хэлм — Гдыня».

...мама, Коля и Валя... — Брыль (дзяв. Чычук) Анастасія Іванаўна (1873/1874–1948), Брыль Мікалай Антонавіч (1910–1970), брат пісьменніка, восьмы з дзяцей Брыля Антона Данілавіча (1870–1924) і Брыль Валянціна Васільеўна (1918–1998), жонка брата.

...Карпом Сашей... — дадатковыя звесткі не выяўлены.

...Мишу только раз, сегодня, видел. — Брылевіч Міхаіл Юстынавіч (1917–1970–я), пляменнік і аднагодак пісьменніка, сын яго сястры Брылевіч (дзяв. Брыль) Віліты, або Уліты, Антонаўны (1896–1971), другой з дзяцей А. Д. Брыля.

...шлю письмо и Мише... — Брыль Міхаіл Антонавіч (1914–1966) — брат Я. Брыля, дзявяты з дзяцей А. Д. Брыля. Адзін з галоўных адрасатаў пісьменніка.

...Лиде. — Ваўчок (дзяв. Брылевіч) Лідзія Юстынаўна (н. 1920).

...Мише Якубовому. — дадатковыя звесткі не выяўлены.

 

№ 2. Да М. А. Брыля

26 сакавіка 1939 г., Гдыня, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 247, арк. 1, 1 адв.).

Усе лісты адз. зах. 247 захоўваліся ў канверце (арк. 23), на якім аўтар пазначыў: Пісьмы з войска і палону (яны перапісаны ў дзённікавым сшытку № 2).

Ліст напісаны шэрым хімічным алоўкам. Над тэкстам іншым почыркам пазначаны адрас: «Bryl Jan: Morski Baon Strzelców / komp. k. m. / Gdynia — Orłovo» (Брыль Ян: Марскі батальён стралкоў / кампаніі марскіх карабінераў / Гдыня — Арлова).

Амэлія — Курляндская Амэлія, польская пісьменніца, перакладчыца; адрасат Я. Брыля.

...«karab.[inów] masz.[ynowych]»... (пол.) — кулямётаў.

...слободским хлопцем... — маецца на ўвазе А. Карп па мянушцы Капыцька.

Кутры (пол.) — катэры.

...из Кобрина... — М. А. Брыль дабываў службу ў кобрынскім пяхотным палку.

...«zaprezentować się»... (пол.) — запрэзентавацца, прадставіцца.

 

№ 3. Да М. А. Брыля

9 красавіка 1939 г., Хэлм, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 247, арк. 2, 2 адв.).

Напісаны шэрым хімічным алоўкам. Канец адсутнічае. Апошні сказ аўтографа закрэслены.

У Хэлме, павятовым цэнтры Люблінскага ваяводства на паўднёвым усходзе Польшчы, Я. Брыль знаходзіўся да канца чэрвеня 1939 г.; пра побыт у горадзе напісаны ўспаміны «Вечар і раніца».

Хэлм Люблінскі, 9/ІV–39 г. Лег.[іянер] Я. Б.[рыль] 7 полк пяхоты лег.[іёнаў] камп. 6 к[улямётаў].

Дарагі Міхале! Цяпер знаходжуся ў Хэлме ў 7–мым легіёнаў, дзе маем прайсці рэкруцкі курс, а ў Гдыню вярнуцца «паўнавартаснымі» жаўнерамі. Двухдзённае падарожжа было для мяне цудоўнай краязнаўчай экскурсіяй. Чароўныя ўзгоркі Памор’я з урэгуляванымі рэчкамі, азёрамі, ручаямі, штучнымі лясамі; пясчаныя раўніны ваколіц Грудзёндза, пакрытыя нізкімі хвойкамі; спакойныя і чароўныя ваколіцы Ловіча, дзялянкі ў ловіцкіх строях, што рабілі нам «пакуль»; Варшава, дзе стаялі каля пяці гадз.; Люблінская зямля з акуратнымі пабеленымі хаткамі пад саламяным дахам, як у нас; Люблін, дзе мы начавалі і абедалі ў лузе над рачулкай; прыемнае вясновае цяпло; і ўрэшце старажытны і... трохі смуродлівы Хэлм, на раўніне, з доўгімі вуліцамі з ліхім брукам і жыдамі ў ярмолках... Казармы,— вялізныя, старыя цагляныя гмахі,— яшчэ расійскія, і наскрозь смярдзяць прыбіральнямі, шафак няма, што нам, гдыньскім пяшчохам, не асабліва да густу. Плацы казармаў вялізныя, зялёныя і пекныя. Калегі — «конусы», але спадзяюся, што некаторыя будуць мне добрымі таварышамі. Міша ад’ехаў у часткі батальёну ў Замосце (9 п.[олк] п.[яхоты]), а іншыя «землякі» ў Люблін. (Батальён наш прымацаваны да 3–х палкоў.) У Гдыні вясны яшчэ не было, а ў цёплыя дні мы нават мусілі размахваць рукамі. Зброя ўжо нам уручана. Я атрымаў першы ў камп. Працаваў быццам ужо там як–ніяк у канцылярыі пару разоў. Хаця Гдыня — пекна, але мне тут лепей падабаецца, як лепей падабаецца мне жаўток яйка за бялок. Там было мне неяк «жутко». Ужо маю пару вартых сяброў, а астатнія калегі любяць мяне, як кажуць, «за добрае сэрца». Так і чуеш: «Ясь, Янэк, Ясюлек». Хлопцы нашай каманды (а ўсе як сланы) вельмі таварыскія, «згуртаваныя» і вясёлыя ўсе «як халера». Цынізм ужасен и мучителен, а иногда... уморительно комичен. Уяві сабе рыбакоў з Хэля, сілезцаў, варшавян і нас, беларусаў у адзінай грамадзе, поўных сіл, жыцця і гумару.

Часам (і часта, дзякаваць Богу!) перажываю добрыя хвіліны пакутлівых роздумаў, што ўзрушваюць да глыбіні душы... Тут цудоўная, багатая бібліятэка, таму адразу прымуся за чытанне. Прачынаюся за гадзіну–1½ перад пабудкай, а тут праз вялізнае акно з трэцяга паверха над зялёнай раўнінай перш палае зара, а пазней узносіцца вясновае сонца сярод хмарак і душу напаўняе радасць жыцця... А ўсё хамства (зверху і знізу) сплывае з душы, і навука яго не чапляе душу...

Піша мне Амэлія, каханая і кахаючая заўжды; Міша Якубаў, добры, мілы хлопец; Коля адно прыслаў, і Міша наш 2, з якіх...

...Памор’я... — тут: паўночнага ваяводства тагачаснай Польшчы; большая частка гістарычнага Памор’я да 1945 года належала Германіі.

...Грудзёндза... Ловіча... — гарады і цэнтры паветаў у былых Паморскім і Варшаўскім ваяводствах (цяпер адпаведна ў Куява–Паморскім і Лодзінскім).

Люблінская зямля — ваяводства, на паўднёвым усходзе Польшчы.

«Конусы» — тут: карантышкі ў плане інтэлектуальнага і духоўнага развіцця.

...Замосце... — горад і цэнтр павета ў Люблінскім ваяводстве (цяпер цэнтр ваяводства).

...Хэля... — горад у Паморскім ваяводстве, на ўскрайку пясчанай касы ў Балтыйскім моры, на паўночны ўсход ад Гдыні, аддзелены ад яе Пуцкім залівам.

...сілезцаў... — жыхароў паўднёва–заходняй часткі Польшчы.

 

№ 4. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

16 красавіка 1939 г., Хэлм, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 245, арк. 3–4 адв.).

Напісаны шэрым атрамантам.

...к 3–му мая... — да Дня канстытуцыі, польскага дзяржаўнага свята, адноўленага ў 1918 г., у памяць прыняцця канстытуцыі 1791 г.

Шульц — дадатковыя звесткі не выяўлены.

Кубата — шафёр з Катавіцэ; прататып героя апав. «Шумела мора».

...«спулки»... (пол.) — суполкі.

«Фрайтаришек»... — яфрэйтарышак.

Гизˊы — сляпні.

...трепы. (пол.) — хадакі, чаравікі на драўлянай падэшве.

 

№ 5. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

20 красавіка 1939 г., Хэлм, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 245, арк. 6–7 адв.).

Напісаны чорным атрамантам. Пад тэкстам аўтарская прыпіска, зробленая сінім стрыжнем: (Канец пісьма прапаў дома.)

У АРКР ЦНБ захоўваецца таксама апошні аркуш ліста, напісанага, верагодна, у маі ці чэрвені 1939 г. (арк. 5, 5 адв.):

...зеленеют, идут дожди и дни почти все жаркие. Мы уже имели один полевой марш на 20 верст и мне очень нравится, полюбуемся хотя на свет божий, который здесь очень красив. Миша Улитин не пишет мне, а я ему не пишу, ибо не знаем адреса друг друга. А у нас свой оркестр. Теперь я пишу в комнате «избы хорых», а ребята пришли за мной из компании и режут в саду на потеху больным. Особенно весел и добр мой Шульц, да Кубата, слёнский механик, толстяк, которого я пришёл теперь навестить, так как он болен. Иногда вечером под предлогом навестить его убегаю сюда и в саду на лавочке поём с хохлами (а их здесь много и все хорошие, идейные ребята, религиозные) и беседуем.

Послал Вам письмо в прошлое воскресенье. Получили ли? Что у Вас нового, как Вы, мама, здоровы, как растёт Лидочка, как дело в хозяйстве? Пиши, Коля, сколько можешь почаще, мне дорогие вести о Вас, мои дорогие... Дорогая мамочка, будьте спокойны, Бог даст, сойдёмся опять все вместе.

Целую всех Вас и приветствую Ваня.

Над тэкстам пазнака, зробленая сінім стрыжнем: З другога пісьма.

...«тяглях»... — мышцах.

 

№ 6. Да М. А. Брыля

23 красавіка 1939 г., Хэлм, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 247, арк. 3–4 адв.).

Напісаны чорным атрамантам.

Хэлм, 23/ІV–39 г.

Дарагі Міхале!

Не ведаю, ці маеш ты поўнае паняцце пра час рэкруцкі. «Суета сует»... і гэта ў поўным сэнсе. Калі думкі — не маеш магчымасці пісаць, а пішаш — дык не маеш магчымасці думаць. Ліст твой вельмі мяне ўзрадаваў. Адначасова атрымаў ліст ад Колі з дому і вялікі пачак — «правіянт». Гэта быў радасны дзень у шэрых днях вучэнняў. Коля піша, што дома парадак. Мамін дух падтрымліваецца нашымі лістамі. А я пішу часта, два разы на тыдзень. Ты, відавочна, маеш больш за мяне часу, калі можаш пісаць глыбей: больш пачуццяў і рэалій, жыцця. Прабач мне, можа, мая бессэнсоўнасць у пісанні часовая, рэкруцкая.

Праз дзень пасля твайго ліста атрымаў я ліст ад... Ліды «Віліцінай». Піша трохі жартаўліва, але шчыра і проста: «Дарагі дзядзечка! Па–першае, моцна прашу прабачэння ў вас (?) за тое, што мы не прыйшлі развітацца з вамі. Я ведаю, што вам, Ваня, было «обидно и больно», но нам было яшчэ больш «обидно и больно», таму што ўсе чужыя былі, а мы не былі. Але ведайце, Ваня, ніколі мы не думалі, што так хутка ад’едзеце. Ішлі мы да вас — я, мама і Анюта — але ўжо былі вы на гасцінцы. Шкада мне было. Увесь дзень не магла супакоіцца і плакала, што так атрымалася... Але гэта нічога, калі Бог дасць шчасліва дачакацца, убачымся на вашым водпуску. Сумуем па вас, не толькі мы, родныя, але нават і мы, дзяўчаты, бо калі былі з нашым Мішам, то было «гораздо» весялей. ...Моцна мы непакоіліся па вас пад час той буры, але цяпер упэўнены, што ўсё супакоілася...»

Рад, што выправілася прыкрая справа таго «неразвітання», пра якую Табе казаў, і гэта ў такі мілы спосаб з «почином» з боку сімпатычнай Ліды, — адпісаў ёй сёння з усім напружаннем сіл, на шыкоўнай паперы, падрабязна, прама і эмацыйна.

2 мая будзе ў нас прысяга (...) і вольна нам будзе выходзіць у горад і браць кнігі з бібліятэкі, што мяне вельмі цешыць. Прагледзеў ужо каталог: Струг, Талстой, Чэхаў, Жэромскі і інш... У нашай святліцы цудоўныя карціны Гротгера, якімі захапляўся. Падобна, што 7–10 мая ад’едзем зноў у Гдыню, якая прыцягвае нас сваёй чароўнасцю, пошумам лясоў на абрывах над шумлівымі хвалямі. Вяду па меры магчымасці этнаграфічныя запіскі і дзённік. Інструктар наш добры, мілы хлопец, паважае мяне, і наогул не маю тут, у войску, прыкрасці «акрамя чаргі». Хадзіў сёння знаёміцца ў дом хворых з санітарам хахлом, баптыстам і ўкраінскім паэтам, але не застаў яго. Увесь час працую, пішучы калегам лісты. Сёння, напрыклад, апроч сваіх 2, пісаў яшчэ пяты. Пастараюся ўлезці ў дом хворых санітарам. Далучаю фота: спеў перад кухняй у чаканні абеду. Падкрэслены — мой найлепшы калега, магутны «добрак» Шульц, вельмі камічны.

Цалую Ваня.

«Суета сует»... — словы з пачатку старазапаветнай кнігі Эклезіяста.

Анюта — Брылевіч Ганна Юстынаўна, пляменніца Я. Брыля, дачка яго сястры Віліты.

Струг Анджэй (сапр. Галэцкі Тадэвуш; 1871–1937) — польскі пісьменнік, публіцыст, літаратурны крытык, грамадска–палітычны дзеяч.

Талстой Леў Мікалаевіч (1828–1910) — рускі пісьменнік, аўтар філасофска–рэлігійных, эстэтычных работ, публіцыст; член–карэспандэнт Пецярбургскай АН (1873), ганаровы акадэмік (1900).

Чэхаў Антон Паўлавіч (1860–1904) — рускі пісьменнік.

Жэромскі Стэфан (1864–1925) — польскі пісьменнік і публіцыст.

...Гротгера... — Гротгер Артур (1837–1867), польскі мастак; сярод рэпрадукцый былі яго работы «Накцюрн» і «Пасля бітвы».

 

№ 7. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

25 чэрвеня 1939 г., Хэлм, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 245, арк. 8–11 адв.).

Напісаны шэра–блакітным хімічным алоўкам. Над тэкстам пазнака, зробленая фіялетавым алоўкам: верн.

...«broni przeciwpancernej», «moździerzy»... (пол.) — супрацьтанкавай зброі, марціры (гарматы вялікага калібру з кароткім ствалом).

...Сені Нагорнага... (1917–?) — сябар па польскім войску.

...«moje robaczki»... (пол.) — мае чарвячкі.

...як гэта Вы, мама, частавалі салдатаў... — эпізод трапіў у апов. «Ніжнія Байдуны».

...«łącznością»... (пол.) — сувязі.

«Bryl to chłop, jak dąb» (пол.) — Брыль — хлопец як дуб.

...«камысняку»... (пол.) — «вайсковага» хлеба з жытнёвай мукі з рознымі дамешкамі, што выдаваўся як паёк.

«Паганчык» — Анцух Іван Сцяпанавіч (1917–1945), сябар і аднавясковец пісьменніка, сын жанчыны па мянушцы Паганка; прататып Валодзі Казака ў апов. «Золак, убачаны здалёк».

 

№ 8. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

29 чэрвеня 1939 г., Хэлм, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 245, арк. 12, 12 адв.).

Напісаны шэра–блакітным хімічным алоўкам.

...«urlop»... (пол.) — вольны ад вайсковай службы час, водпуск, пабыўка.

...баону... (пол.) — батальёну.

...«stawiennictwo obowiązkowe». (пол.) — наведванне абавязковае.

 

№ 9. Да А. І., М. А. і В. В.  Брылёў

6 ліпеня 1939 г., Гдыня, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 245, арк. 13, 13 адв.).

Напісаны сінім атрамантам і простым алоўкам.

...Торуня. — Цэнтр Паморскага ваяводства Польшчы (цяпер другая, разам з Быдгашчам, сталіца Куява–Паморскага ваяводства).

...Галэцкім Валодзяю... — Галэцкі Уладзімір (1917–1944?), сябар з в. Чыжыноўцы.

 

№ 10. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

26 ліпеня 1939 г., Гдыня, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 245, арк. 14–15 адв.).

Напісаны чорным атрамантам.

...як гадуецца Ліда... — Карамазава (дзяв. Брыль) Лідзія Мікалаеўна (н. 1937), пляменніца Я. Брыля; згадваецца таксама ў лісце № 12.

...з Віленскага і Наваградскага ваяводстваў. — Паўночна–ўсходняя частка крэсаў, каля паловы тэрыторыі Заходняй Беларусі.

...«высцігі»... (пол.) — гонкі.

Кепура Ян Віктар (1902–1966) — польскі спявак (тэнар) і акцёр.

 

№ 11. Да М. А. Брыля

26 ліпеня 1939 г., Гдыня, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 247, арк. 5–6 адв.).

Напісаны чорным атрамантам.

Гдыня, 26/VII–39

Дарагі Міхале!

Сардэчнае дзякуй за пачак і грошы і вельмі прашу прабачэння за маўчанне. Пачкам падзяліўся згодна звычаю з бліжэйшымі калегамі, а грошы выкарыстоўваю з усёй асцярожнасцю і дадому пра іх не пішу, бо падазраю ў тым работу выключна тваю і мамы. Вельмі зайздрошчу Твайму водпуску, якога я не атрымаў з прычын Табе цалкам вядомых. Так зайздрошчу, што папрасіў выклікаць мяне з дому тэлеграмай, матываванай (фіктыўнай) хваробай мамы. Хацеў праз тое справіць маме (але і сабе) прыемнасць, хвілю шчасця... Мне тут нават добра, у любым выпадку непараўнальна лепей, чым у хамскім Хэлме. У Хэлме увесь час побыту шкадаваў, што я ў кулямётах, а тут цешуся з гэтага, бо не адчуваем і паловы таго, што бедныя стралкі. У дадатак маё становішча санітара (пакуль пасіўнага) палягчае мне службу. Прасіў свайго шэфа прапанаваць мяне кандыдам у санітарную школу, і ён абяцаў мне дапамагчы. Спадзяюся на тое тым болей, што страляю я дрэнна. Пакуль што Амэлія прыслала мне падручнік па анатоміі, і патроху капаюся ў тканках. Чытаць пакуль што не маю магчымасці. У Хэлме затое чытаў в.[ельмі] шмат, у чым мне спрыяў мой в.[ельмі] сімпатычны, любячы мяне капраль. Чытаў Пруса, Рэйманта і Мапасана, в.[ельмі] чароўныя рэчы. Маю ужо нямала вартых знаёмстваў і ўвогуле знаёмлюся з людзьмі, і жыццём, і светам у шырокім абсягу. У нядзелю ў першы раз наведаў парты (рыбацкі, вугалёвы, гандлёвы, пасажырскі) і быў захоплены і пляскам зялёных глыбінь, і чайкамі, хвалямі, што бавяцца, і пахам рыбінай лускі і засмалёных канатаў на брудных судах, што мне в.[ельмі] нагадвала кніжкі аб падарожжах, калісь такія любімыя. Так, ёсць тут сіла рэчаў, вартых захаплення.

Міша прызначаны да коннай выведкі. Прыгнечаны лёсам, зрабіўся ён в.[ельмі] сімпатычным і блізкім. З ім праводжу шмат часу ў святы. Буду табе в.[ельмі] удзячны, калі апішаш мне жыццё дома, настрой і стан Колі і ўсіх, а разам з гэтым — Муры і Ніны, а перадусім мамы, пра што цябе прашу асабліва. Ёй прысвячаю в.[ельмі] шмат думак, і сноў, і трохі... пяра. На жаль, не магу тым падзяліцца з Табой. Бог дасць, убачымся, можа. Напішы мне пра сябе дакладней, бо неяк аддаліліся мы апошнім часам, а мы ж патрэбныя адзін аднаму, што я вельмі–вельмі адчуваю, не атрымоўваючы ад Цябе лістоў. Купанне ў моры, хаця і абмежаванае, належыць да адзіных прыемнасцей, уводзячых проста ў захапленне. Калі б ты мог прыслаць мне якую кнігу, дык в.[ельмі] прашу, а асабліва ліста.

Думкі мае — асабліва цяпер — заўсёды з вамі, з Табой, з нашым мінулым шчасцем, каторае, хачу і веру, адродзіцца ў будучыні, але абмежаваны ў магчымасці... мушу ўжо скончыць.

Цалую Цябе моцна — Ваня.

...Пруса... — Прус Баляслаў (1847–1889) — польскі пісьменнік; Я. Брыль прачытаў першы том яго рамана «Лялька» (1887–1889).

...Рэйманта... — Рэймант Уладзіслаў (1867–1925) — польскі пісьменнік; Я. Брыль пазнаёміўся з першай часткай рамана «Мужыкі» (1904–1909), што быў адзначаны Нобелеўскай прэміяй (1924).

...Мапасана... — Мапасан Анры Рэнэ Альбер Гі (1850–1893) — франузскі пісьменнік.

...Муры... — Брыль (дзяв. Клаўсуць) Марыя Вікенцьеўна (1919–1982), сяброўка, пасля жонка брата Міхаіла Брыля.

...Ніны... — Брыль (дзяв. Клаўсуць) Ніна Міхайлаўна (1921–2003), будучая жонка Я. Брыля.

 

№ 12. Да М. А. Брыля

8 жніўня 1939 г., Гдыня, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 247, арк. 7–8 адв.).

Напісаны чорным атрамантам.

Гдыня, 8/VIІI–39 г.

Дарагі Міхале, вельмі дзякую за даўно чаканы ліст, а перад усім за тваю сапраўдную братэрскую шчырасць, якая сама толькі не дазволіла б мне асудзіць цябе, а ўжо вінаваціць цябе — у ніякім выпадку...— Пра ўсё тое па роздуме скажу: разумею цябе, але адначасова мне цябе в.[ельмі] шкада з–за цяжару наступстваў, якія — што в.[ельмі] магчыма — чакаюць цябе ў розных формах. А менавіта: абурэнне мамы, роўна як бацькоў і сваякоў Муры, а потым «крышка» ўсім тваім шырэйшым планам па ўдасканаленні твайго таленту праз школу — як табе прапанавала Амэлія — бо ў кожным выпадку жыццё ёсць жыццё і яно жадае ад нас практычнасці, рэалізму, якія мае забяспечваць праца з усёй неабдымнасцю «малых» рэчаў, што людзей мастацтва альбо раздражняе, альбо нервуе. На гэтым кончыцца эпапея тваёй буйнай маладосці — на жаль, не выкарыстанай для дабра людзей праз тэхнічнае развіццё твайго таленту — так што мне на хвіліну прыйшлі на думку словы Бульбы над трупам Андрыя: «Чем бы не молодец казак, да баба погубила!..»  З другога ж боку в.[ельмі] добра разумею і цаню і Муру, і вашы ўзаемныя «запазычанасці» і ўзаемнае каханне, якое можа знайсці поўны выраз шчасця і пажытку для блізкіх толькі ў спалучэнні з тым, натуральны пачатак чаго ты называеш «заняпадам». Потым — калі ўжо казаў пра мастацкую школу — дык пайсці туды было б калі не немагчымым, дык вельмі складаным з–за поглядаў на твае абавязкі з боку мамы і самой Муры, і калі ўзяць для прыкладу погляды на мастацтва Льва Мікалаевіча, а як узор мастакоў вёскі — Арлова, дык я цалкам спакойны і пэўны, што да развіцця твайго таленту. Затым, такая дзяўчына, як Мура і такі тэмперамент, як твой — але і мой, натуральна,— пры тваіх 25 гадах загадвае успомніць пра разумнае скіраванне свайго жыцця ў патрэбнае русла заўчасна, каб не прайграць ці не «насіцца», як Владимир. Мне шкада цябе, аднак, за ўсе спадзяваныя «головомойки», якія прыйдзецца знесці галаве, так патрабуючай адпачынку, як твая. Зрэшты, можа я занадта чулы, асцярожны да чалавечага суда; зрэшты, можа і праўда, што «только в бурях есть покой», што ў пэўнай меры я адчуў на сабе, знаходзячыся перад абліччам пагрозы магчымай вайны, беручы ў гэтым чынны ўдзел, і ўсё ж я цалкам спакойны і давяраю Богу.

Што да мяне, гаворачы шчыра, я цяпер не ламлю галавы над планаваннем жыцця, бо цвёрдая рэчаіснасць навучыла мяне лічыць удары пульсу сусвету, цаніць кожны дзень жыцця і быць за яго ўдзячным Богу. Маё шчасце — пакутлівыя сны аб мінулым жыцці і шчасці; лісты, кожны з якіх «дапрадае» ніць, што лучыць мяне з родным светам; і паэзія, што грэе душу, заключаная ў цёплым, салёным шуме зялёных успененых хваль, што песцяць нашы загарэлыя, маладыя, моцныя целы, — і ў месяцовым святле роснага лісця марскіх букаў і елак, і ў своеасаблівых крыках фазанаў і скаканні вавёрак па елках; і ў шчаціне пожні над морам, пакрытай растрапанымі мэндлямі; і ў рыку карабельных сірэн, і ў цяжкім сапе цягнікоў, так многа гаворачых пра свет; і ў роднай песні, цудоўна спяванай; і ў слязах старушкі маці аднаго з калег, што плача па нашых слядах, дзяцей з душой, абцяжаранай змрочным баявым рыштункам.— Ах, Міша, Міша, ты мяне зразумееш, што нават падабенства мінулага не аддаў бы «на вагу золата»... Мне асабліва шкада беднай мамы, каторай не магу даць нічога, апроч падсвечвання свайго жыцця ў ясныя колеры. Зрэшты, не прымай гэтага ўсяго за жальбы, бо, як і пісаў, я спакойны і даверлівы.

Зайздрошчу твайму гасцяванню ў Амэліі. Аднак мяне здзіўляе і в.[ельмі] цікавіць яе незадаволенасць маім «легкадумствам і сумленнасцю», і быў бы табе ўдзячны за яснейшае акрэсленне гэтага. Жыву, як магу, і калі б бачыў сваё легкадумства і сумленнасць так, як вы іх бачыце, я б ад іх выбавіўся, але не бачу. В.[ельмі] цешуся і веру, што мы пакінулі па сабе добрую памяць у людзей, асабліва ў такіх, як Пеця Кергет. Дзякуй Богу за гэта і дай нам Божа гэтага як найболей. Коля пісаў мне пра гасцяванне ў Данілы і Грышы, наіўна–смешна паведаміўшы, што яго пакусалі пчолы, а Ліда не пазнала яго і называла «Хлюстам». Прыкладаю дзве фатаграфіі і верш. Разумею тваю параду і калі перакладаю, дык толькі машынальна, як у выпадку з вершам Канапніцкай. Тут я спяваю, часта захапляючыся, асабліва ўкраінскія песні, якіх моц і захапляльнасць вынес са шчаслівага сяброўства з украінцамі ў Хэлме, Нагорнага, аднаго з іх, і ты напэўна палюбіў бы і залічыў да галерэі сяброў. Пакуль што — бывай і пішы!

...словы Бульбы... — несапраўдная цытата з апов. М. В. Гогаля «Тарас Бульба» (1842), выкліканая хутчэй зместам аповесці.

...Льва Мікалаевіча... — Талстога.

...Арлова... — Арлоў Мікалай Васільевіч (1863–1924), рускі мастак, любімы мастак Л. М. Талстога.

Владімір — найбольш верагодна, Кот Уладзімір Андрэевіч (1889–1977), сябар з Міра.

...«только в бурях есть покой»... — алюзія на верш М. Ю. Лермантава «Ветразь» (1841).

...мэндлямі... — састаўленымі для прасушкі снапамі.

Пеця Кергет — Кергет Пётр Сымонавіч (1917–1985), сябар з в. Чыжыноўцы, самадзейны мастак, пасля вайны дыпламат, генеральны консул ПНР у УССР; у маі 1954 г. Я. Брыль выпадкова сустрэўся з ім у Кіеве.

...Данілы.. .— Скварнюк Даніла (1903–1943), сябар з в. Пузевічы пад Скідалем, пячнік; прататып галоўнага героя апав. «Memento mori».

...Грышы... — асоба не выяўлена.

...Канапніцкай... — Канапніцкая Марыя (дзяв. Васілоўская; 1842–1910), польская пісьменніца, аўтар вершаў і навел аб жыцці вёскі. Магчыма, гаворка ідзе пра верш «Прысяга» (1908).

 

№ 13. Да А. І., М. А. і В. В. Брылёў

15 жніўня 1939 г., Гдыня, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 245, арк. 16–17 адв.).

Напісаны фіялетавым хімічным алоўкам і блакітным атрамантам.

...«karabinowych». (Пол.) — карабінераў, стралкоў.

 

№ 14. Да М. А. Брыля

23 жніўня 1939 г., Гдыня, Польшча

Друкуецца паводле аўтографа (АРКР ЦНБ, ф. 10, воп. 2, адз. зах. 247, арк. 9–11 адв.).

Напісаны простым алоўкам. Канец адсутнічае.

Гдыня, 23/VIII–39 г.

Любы Міхале!

Ліст Твой атрымаў. Абмінаючы ўсё, што тычыцца яго, — усе мае выразы ўдзячнасці і радасці, — я павінен Табе паведаміць пра няшчасце, якое мяне спаткала: быў я прымусова залічаны да падафіцэрскай школы, дзе знаходжуся ад 19 гэтага м. Сталася так, як прадказваў мне пры нашай сустрэчы ў сакавіку, калі я ехаў у войска: адразу ўзялі мяне «на вока», і хаця ўвесь час свядома выяўляў абыякавасць наогул і адносна гэтага, але неаднаразова было мне сказана пра тое, што ў школу мушу пайсці. Думаў, што здолею адмовіцца, і ў Хэлме пайшло з тым лацвей, бо тамтэйшыя — цэнтральныя — палкі вылучаюцца нелюбоўю да «праваслаўных». Тут жа ад пачатку б.[ягучага] м. быў я прызваны ў ліку многіх абраных праз каманду нашай кампаніі і праінфармаваны, што абраны ў школу. Я сказаў, што згаджаюся толькі на падаф.[іцэра] санітарнага. «Добра, пойдзеце там, наколькі будзеце здольны», — адказаў капітан, але па ўсіх іх прайшоў гул смеху... «Яшчэ і на доктара здужаеце выйсці...» Праз хвіліну адчыталі мяне як першага кандыдата на школу цяжкіх кулямётаў. Я абурыўся і, запытаны, ці хачу,— катэгарычна адмовіўся. Тым часам кпт буркнуў, што на санітараў скіроўваюць толькі слабакоў і недарэк..., але,— што вынікае,— не такіх, як я. У адказ на маю адмову не пыталіся мяне доўга аб прычынах, але зрабілі заўвагу і да вялікай маёй уцехі сказалі адыйсці. Я быў в.[ельмі] рад і напісаў пра тое дадому. (Калегі, асабліва са старога выпуску, пахвалілі мяне. Хаця праз тое я трапіў у няміласць да кпт і мусіў развітацца з думкай пра санітарную школу, але быў задаволены адкрытай адмовай і тым, што застануся ў старой кампаніі.) А тут 18–га пры загадзе вычытваюць мяне і іншых адмаўленцаў прыпісанымі да кандыдатаў. Не хацелася прыбірацца ў новае школьнае ўбранне, але мне зрабілі заўвагу і змусілі. Як здагадваешся, быў я в.[ельмі] абураны і прыгнечаны. Пайшоў назаўтра да кпт, але яго не знайшоў, а тыя, хто яго замяшчаў, не маглі мне дапамагчы. І «тянут–потянут» — уцягнулі мяне, і цяпер я пішу табе як стр.[алец] службовы камп.[аніі] школьнай. Тут са мной Міша Віліцін, каторага ўцягнулі так, як і мяне, прымусова. У адрозненне ад мінулага года, калі адмовіліся васьмёра, — цяпер ніводнаму не ўдалося. Відавочна, у тоне часу камандаванне стала бязлітасным. Калі б не свядомасць, што «трудно» і што ў любым выпадку застануся сабой, хаця і пад бэлькамі, — калі б не тое, што спадзяюся атрымаць пісара кампаніі, што мне варожыць пісар цяперашні са ст.[арога] вып.[уску], і калі б не цудоўныя ўмовы раскватэравання — наўпрост у раскошных пакойчыках багатага пансіяната ў лесе ля самага мора, утрох з абранымі інтэлігентнымі, якія любяць і цэняць мяне, калегамі, з якіх адзін таксама быў змушаным да школы, у пакойчыку, як цацка, з люстрам над умывальнікам і вялікім акном на лес і мора, і калі б не Міша, я быў бы в.[ельмі] і в.[ельмі] прыгнечаны. Цяпер ужо нельга шчасліва выбавіцца, а дамагчыся выключэння в.[ельмі] цяжка, а паўторка значыла б трапіць на вока кпт і назаўсёды развітацца з водпускам і г. д. Тое, што я быў палявым санітарам у баявым падраздзяленні кампаніі, не магло перашкодзіць таму, што адбылося. Школа мае быць да 12/ХІІ, і хаця і тут абяцаюць, што ў нас неаднойчы «кава ў дупе згатуецца», не ведаю, ці горш гэта за мілы, праўда, балаган у старой кампаніі, дзе аднак «зарезывают» пагатовы, пляцоўкі і варты. Мяне, пасля таго, што прайшоў у Хэлме, не страшыць ніякае «даванне ў дупу», а толькі гнятуць развеяныя надзеі, прыгнечанае маё чалавечае «я» і цяжар «працы» інструктара, каторую калісь зваляць мне на душу, што сумуе па прыгажосці.

З твайго ліста тое, што ты пішаш пра Ніну, з’яўляецца праўдай настолькі, што з «беспристрастного» пункту гледжання яна мне падабалася больш за Муру сваёй інтэлектуальнасцю і энергіяй, чаго ў Муры няма. Аднак пра планы адносна яе маўчу, бо «не час на ружы, калі палаюць лясы». Тое, што маю ўплыў на яе, в.[ельмі] мяне цешыць і ўзнімае, хаця я хачу ў тваім акрэсленні гэтага бачыць перабольшванне. Гэтак сама цешыць мяне і ўзнімае маё духоўнае аблічча, так калярова табой замаляванае. Гэта аснова і гэта тое, што яна трымае! Вельмі і асабліва радуе мяне твая рэцэнзія на верш, бо, верагодна, разумееш, што я бачу сябе заўсёды аголеным i не магу ацаніць сябе дзякуючы прыроднай і збавеннай сціпласці. Што да гэтага, дык чую сам, як набіраю матэрыялу, які калі–небудзь трэба будзе пераварыць і ўжыць. Праз тое ніколі не шкадую блізарука, што тое, што са мной сталася, што мела б стацца не сёння...

 

[1] Тут і далей напісанне аўтарскае.

[2] У сувязі з пагрозай вайны з канца сакавіка 1939 г. ліставанне паміж усімі без выключэння вайскоўцамі павінна было весціся па–польску.

[3] Рэдагаванне тэкстаў лістоў, напісаных па–польску, і перакладаў ажыццёўлена М. Запартыкай.